Rozmějoš, což lazujoš?

Rozmějoš, což lazujoš?

Pós 8,30

wusoki egyptojski zastojnik pśiźe do Swětego města, do Jerusalema, aby se wobgónił, co to na se ma z tym „žywym Bogom“. Zaźiwany se woglědowaŕ wobglědowašo nabóžny swěźeń. Nic njerozmějašo. Boga njamóžašo niźi wiźeś. Teke w tempelu žednogo Boga njenamaka. Wobtužony se dajo na domojdrogu. Njejo pak kśěł domoj pśiś z proznyma rukoma a bźez wuswětlenja. Nježli až wótjěźo, kupi sebje Bibliju, to groni jadnu pergamentowu rulu z tekstom profeta Jezajasa. Sednu se na swój wóz a chopi cytaś. Ako wuźěra na te cuze hebrejske pismika, jo pó krotkem casu ceło bźezradny. Wón pismikowa: „חֲזֹון יְשַעְיָהוּ בֶן־אָמֹוץ – To jo wiźenje Jezajasa, Amosowego syna…„Jez 1,1 A dalej: „Wón jo ako wójca k zarězanju wjeźony, a ako jagnje pśed swójim stśigarjom nime jo, tak njejo wón wótwórił swóje husta“. Jez 53,7 Tak cytajucy stawnje wěcej zacwiblowašo. Njerozmějašo; co to wšo dej groniś?

Naraz stoj pśi wózu cuzy cłowjek, kenž se na zastojnika wobrośijo: „Rozmějoš ty teke, což lazujoš?Pós 8,30 Ten pšosy cuzbnika, aby se k njomu sednuł a jomu rozkładł, chto to jo, to Bóže jagnje. Hyšći se jomu njeswida, až jo kazał Filipu, jadnomu pósołoju Jezusa, kenž móžo ceło dokradnje wót žywego Boga wulicowaś.

Ako tomu egyptojskemu drogowarjeju jo se drje zejšło młogemu, kótaryž jo zachopił cytaś w našej starej cesći dostojnej serbskej Bibliji z lěta 1868. Tam a how smy ju hyšći za wjele pjenjez kupiś mógali w antikwariatach. Ale sam pismikowaś w šwabachu, w tych staronimskich znamuškach? Tekst jo wěc a wěcej jano něco za znajarjow a fachnikow był. Kak móžomy rozměś Bóže słowo, gaž wójujomy z pismikami?

Dłujcko jo se w Serbach diskutěrowało, kak mógali zwónoźeś nowe wudaśe Biblije w dolnoserbskej rěcy. Poměry njejsu byli zgódne. Něga stat a cerkwja stej wjele mócow nałožowałej, aby se serbska rěc pódtłocyła, zakazała a wutamała. Wětš jo se pak pśewobrośił. Smy wjelgin źěkowne, až smy dostali za nowośišć pjenjeze wót bramborskego kulturnego ministaŕstwa a wót ewangelskeje cerkwje. Njezabyś dejm teke pilne a lěta dłujke źěło bibliskeju kupkowu Serbskego instituta a cerkwinego Spěchowańskego towaristwa. Něnto móžomy Bibliju zasej w rukoma źaržaś – a cytaś w nacasnem pšawopisu a w modernej sajźbje. Wótněnta móžomy se na dalšne źěło daś. Rozmějomy hyšći, což lazujomy? Gaž Bibliju wócynijomy, źiwamy se wó tom, kak wjele jo se změniło w našej rěcy w běgu połtera stolěśa – a teke wó tom, kake rědne rěcne wobroty su skóro wótzabyte. Mudrosć Swětego pisma jo pak za nimjernosć, teke, gaž jeje cłowjecna formulacija se zda zestarjeta.

Egyptojski zastojnik, wó kótaremž wulicuju Pósołske statki, jo se z Filipom rozgranjał, co jo zmysł teksta. My dejmy se teke nadrobnje wuměniś, aby pšawje rozměli, což lazujomy w našom bibliskem pókłaźe.

Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na prědnu njeźelu spótnego casa, 2021-02-21.

Bibliske citaty pó: Biblija: Nowośišć na zakłaźe serbskeje Biblije z lěta 1868. Chóśebuz: Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi 2020.

Bildka: Marion Kwicojc.

Nowośišćoju serbskeje Biblije wót 1868

Nowośišćoju serbskeje Biblije wót 1868

וַיְהִי דְבַר־יְהוָה – Wóno sta se Knězowe słowo (Jon 1,1)

Biblija ma dłujku historiju. Słowo biblija (βιβλία) měni w grichiskej rěcy knigły abo papyrusowe rule. Ako Swěte Pismo kśesćijaństwa ma dwa źěla: Prědny abo Stary Testament wobpśimjejo swěte pismo žydojstwa, kenž jo pomjenjony ako תַּנַ״ךְ‎ (tanach), a dalšne dodatne teksty. Wšykne su byli kanonizěrowane, to groni, ako zakład religije pśipóznate, až do prědnego stolěśa pó Kristusowem naroźenju. Stary Testament ma 39 knigłow. K tomu pśidu pózdźejše pisma Starego Testamenta, tak pomjenjone apokryfy. Drugi źěl jo ten Nowy Testament, kenž ma 27 knigłow, kenž zapowědajo Jezusa Kristusa ako wumóžnika a Syna Boga. Dwójoźělna Biblija su nejcesćej śišćane a do nejžwěcej rěcow pśełožone knigły na swěśe.

Pśełoženje teksta do drugeje rěcy jo pśecej wobśěžna nastupnosć, samo zwažna wěc. Tak su na pśikład normalnemu Srjejźnoeuropejarjeju žywjeńske wobstojnosći w Japańskej tak cuze, až pśełoženje japańskego klasiskego teksta pó słowje jo dopołnje njerozymliwe. K tomu pśiźo kradu drugi system gramatiki, znamuškow a słowotwóŕby. Wjelgin lažko se zgubijotej zasadna ideja teksta a wósebnosć rěcneje konstrukcije, gaž se jano ze słownikom sejźi a wopytajo beletristiske, filozofiske abo nabóžne źěło linearnje słowo pó słowje pśestajiś. Teke z nejwětšym pilnowanim njamaju pśestajone dramy Shakespeara a epose Homera tu samsku rěcnu a basnikaŕsku substancu ako w originalnej rěcy. To płaśi teke za historiske nimske pěsnistwo ako na pśikład Nibelungenlied. Jo to teke tak z Bibliju? Njejo źěło wuměłstwa, ale ma pósrědniś bytše pósołstwo wšyknym luźam. Toś to pósołstwo pak njejo bźezcasowe słowo, kenž ako abstraktnu formulu móžomy mimo problemow do kuždeježkuli rěcy konwertěrowaś. Pósołstwo jo spócetnje myslone było za luźi w dalokem swěśe a casu. Jich rěc jo zroźona pśez žywjeńske poměry a nazgónjenja, kenž južo dawno njejsu naše. Chtož ma zaměr, Bibliju pśestajiś abo pśełožk cytaś, musy wopśimjeś kradu cuze rěcne wobroty a drugu wašnju myslenja. Wjelicki historiski, socialny a kulturelny wótstawk mjazy swětom Biblije a něntejšnym swětom jo wjelgin wupominajucy.

Źinsa jo snaź samorozmějucy, až se Biblije pśestajujo z jich originalnych rěcow. Za Stary Testament jo to pśedewšym hebrejšćina a pó źělach aramejšćina – ta wobchadna rěc w Bliskem pódzajtšu hyšći za cas Jezusa –, za apokryfy a Nowy Testament grichišćina. Katolske pśełožki su se dłujki cas orientěrowali pó za romsko-katolsku cerkwju oficialnej łatyńskej wersiji, pó vulgaśe. Gano jo pak kurija teke staru cesći dostojnu wulgatu z hebrejskimi a grichiskimi zakładnymi tekstami pśirownała a skorigěrowała.

Problem z originalnymi rěcami Biblije jo, až njejo wěste, kótara wersija teksta jo rozsudna. Wšakorake jadnotliwe spise, kenž w Bibliji mamy, njejsu se zdźaržali w originalu spisarja. Pśedlažece rukopisne bibliske teksty póchadaju z pózdźejšych lětstotkow a se bejnje wótchylaju. Bibliske slěźenje musy wunamakaś z wědomnostnymi metodami, kótary rukopis jo nejlěpšy, a kótara wašnja cytanja abo interpretacija dajo ten bibliski zakładny tekst, kenž by se makał nanejlěpjej z originalom.

Akle humanizm 16. lětstotka jo zachopił se dopomnjeś na hebrejske a grichiske teksty Biblije. Knigły wudane wót Erasmusa Rotterdamskego (wokoło 1467–1536) a Johannesa Reuchlina (1455–1522) su spśistupnili je reformatoram z Wittenberga. Na zakłaźe tych knigłow w spócetnych rěcach jo Mjertyn Luther (1483–1546) mógał wózjawiś w lěśe 1522 nimski pśełožk Nowego Testamenta a w lěśe 1534 prědne cełkowne wudaśe Biblije. W lěśe 1545 jo wujšeł slědny, z jogo ruki pśeźěłany nakład, kenž jo se wužywał w Nimskej až do 19. stolěśa a jo był zakład wšakich sekundarnych pśestajenjow. Śišćane wudaśa Lutheroweje Biblije su byli rozsuźece za reformaciju. Pó dokóńcenju w lěśe 1522 jo Luther hyšći raz pśeglědał Nowy Testament ze swójimi towarišami, tak ako teke w dalšnem běgu njejo sam źěłał. Weto nosy pśełožk wšuźi jogo jasny rukopis. To se pokazujo w mócy rěcy a w teologiskem wusměrjenju. Luther jo sam wopisował swóje principy, nejwuraznjejše w traktaśe „Sendbrief vom Dolmetschen“ z lěta 1530. Mimo póśěga k hebrejskim a grichiskim tekstam su charakteristiske:

  • Zasada jo, až „zmysł teksta jo wažnjejšy ako pśełožk pó słowje”, to groni, Lutherowy pśełožk jo lichotnjejšy ako ten jogo pśedchadnikow.
  • Pśestajenje dej wusměrjone byś na rěc luda, kenž se wótbłyšćujo w jědernych a wobraznitych formulacijach.
  • Zakładne teologiske rozsudy maju direktny wliw na pśełožk, což wjeźo k dodatnym rozjasnjenjam a rozměśu Starego Testamenta ako wusměrjonego na Kristusa (wósebnje w psalmach), a na změnjony rěd bibliskich spisow,
  • Pśestajarja ma zajmowaś wugroniwosć a rozymliwosć tekstow a wón musy dojśpiś mócny rěcny rytmus a poetiski zuk.

Lutherowy pśełožk Biblije jo se rozšyrjał wjelgin malsnje pó cełej srjejźnej Europje, a to głownje pśez nowu wašnju knigłyśišća ze zgibnymi śišćaŕskimi pismikami. Su wědomnostniki, kótarež z togo wuchadaju, až w lěśe 1533 jo južo kužda źaseta nimska domacnosć měła Lutherowy Nowy Testament doma. Nejwažnjejšy wuspěch jo, až Lutherowa biblija roznosujo reformatoriske myslenje. Jadno z wuznamnych pominanjow reformacije jo było, až luźe maju pšawo, Bóže słowo słyšaś a cytaś w maminej rěcy. To jo měło wažne konsekwence za druge rěcy.

Wjelgin jěsno jo pśišła reformacija do Łužyce. Južo w lěśe 1522 jo w Chóśebuzu prjatkował něgajšny franciskanaŕ, Serb dr. Jan Brězan (✶ 1488 w Chóśebuzu, †  1549 w Kralowcu), pó nowej reformatoriskej wašni. W lěśe 1548 jo pśestajił Mikławuš Jakubica (✶ njeznate, †  wokoło 1563) Nowy Testament do serbskeje rěcy. Zeprěł jo se na nimski pśełožk Mjertyna Luthera a pósłužył jo se pódzajtšno-serbskego, žarojskego dialekta. Źěło jo dokóńcył „srjodu pó swětem Jakubje”, to jo 1. awgusta 1548. Jo pótakem jaden z prědnych pśełožkow Lutheroweje Biblije do drugeje rěcy. Wuźěło Jakubice pak njejo mógało se tegdy śišćaś, nejskerjej dla zakaza ewangelskich śišćaŕnjow w lěśe 1547 pśez katolskego krala a pózdźejšego kejžora Ferdinanda I (1503 – 1564). Wóno jo toś słužyło ewangelskim Serbam jano ako rukopisna pśedłoga. Pśestajenje jo pak wažny rany pomnik serbskeje rěcy. Jadnučki zawóstajony eksemplar jo nadejšeł w 19. stolěśu w barlinskej Kralojskej bibliotece pólski slawist Andrzej Kucharski (1795–1862). Rukopis se chowa źinsa w Pšuskem kulturnem archiwje w Barlinju.

Žywjeńske wobstojnosći prědnego pśełožowarja Nowego Testamenta do serbskeje rěcy njejsu dokradnje znate. Žedne informacije sam dał njejo a dalšne žrědła z prědneje ruki znate njejsu. Slěźarje se mysle, až wón jo ten prjatkaŕ Nicolaus Kubike abo Kubke, kenž jo statkował wokoło lěta 1524 w Lubanicach/Laubnitz na pódpołnoc Žarowa (Sorau, źinsa pólske Żary). Teke wěsty Jakob, kenž jo faraŕ był w Lindrozu/Linderode (źinsa pólske Lipinki Łużyckie), abo tamny faraŕ Nikolaus Jakobi (zazdaśim 1556–1563) stej móžnej awtora. Wobej jsy stej słušałej k cerkwinej załožbje awgustinskich kanonikow w Žaganju (nimski Sagan, źinsa pólski Żagań), kótarychž abt Paul Lemberg jo se južo reformaciji w dwaźastych lětach 16. lětstotka pśiwobrośił.

Prědne śišćane knigły w serbskej rěcy su byli „Serbske kjarliže a Mały katechismus“ z lěta 1574 wót tšupcańskego fararja Albinusa Mollerusa (✶ 1541 w Tšupcu, †  1618 w Starej Darbni). Wažny zakład za wuwiśe nacasneje dolnoserbskeje pisneje rěcy jo wšak połožył Jan Bogumił Fabricius (✶ 1681 w Zwěrinje nad Wartu, †  1741 w Chóśebuzu). Jo se naroźił w Zwěrinje nad Wartu (nimski Schwerin an der Warthe, pólski Skwierzyna). Jo studěrował teologiju w Gießenje a Halu a jo był mócnje wobwliwowany wót Augusta Hermanna Franckego (1663–1727) a idejow pietizma. Kněžk Carl Hildebrand von Canstein (1667–1718), kenž jo załožył biblisku biblioteku w Halu nad Solawu, a kórjeński kněžk Christian von Pannwitz (1655–1703) stej se zasajźiłej za Fabriciusa, tak až jo dostał w lěśe 1702 faraŕske městno w Kórjenju. Rownož Fabricius jo był nejskerjej nimskego póchada, jo sebje malsnje pśiswójł serbsku rěc. 1709 jo był pówołany za wušego fararja do Picnja, a 1726 za promšta do Chóśebuza. Z pódpěru wudowy kněnje Anna Justina von Pannwitz (1664 – 1716) jo załožył w Kórjenju śišćaŕnju, źož jo wudawał serbske duchowne knigły. W lěśe 1706 jo to był Lutherowy Mały katechismus, a w lěśe 1709 jo wudał Nowy Testament w dolnoserbskej rěcy na zakłaźe staršych pśełožkow. Dalšne nakłady su z lět 1741, 1759, 1775 a 1848. Wšykne su dwójorěcne serbsko–nimske, aby Serby mógali lěpjej nimski nawuknuś.

Źěło Fabriciusa jo dalej wjadł gołkojski serbski faraŕ Jan Bjedrich Fryco (✶ 1747 w Gołkojcach, † 1819 tamkor) z pśestajenim Starego Testamenta do dolnoserbšćiny. W lěśe 1791 jo skóńcył pśełožk Starego Testamenta, kenž jo wujšeł w Chóśebuzu pla Kühna w lěśe 1796.

Fabriciusowy Nowy Testament a Stary Testament Fryca jo zredigěrował faraŕ Jan Zygmunt Bjedrich Šyndlaŕ (✶ 1758 we Wjerbnje, † 1841 w Picnju). W lěśe 1821 jo wudał dwójorěcny Nowy Testament. Rewiziji stej wujšłej cysto serbskej w lětoma 1822 (Nowy Testament) a 1824 (Stary Testament). Cełkowna śišćana Biblija jo z tym k prědnemu razoju w dolnoserbskej rěcy k dispoziciji stojała, pśisamem 300 lět pó Lutherowej nimskej Bibliji. Za tym až jo w lěśe 1706 Michał Frencel (✶ 1667 w Běčicach, † 1752 w Budestecach) wobstarał pśełožk Nowego Testamenta do górnoserbšćiny, jo južo w lěśe 1728 wujšła w Budyšynje cełkowna górnoserbska Biblija pó Lutherowem pśełožku ako wuslědk procowanja styrjoch fararjow z budyšyńskego wokrejsa: Jana Běmarja, Mateja Jokiša, Jana Langi a Jana Wawera.

Wudaśi Nowego Testamenta wót Fabriciusa (1709) a Starego Testamenta wót Fryca (1796) stej wažnej etapje we wuwiśu dolnoserbskeje pisneje rěcy. Gołkojski faraŕ Karlo Eduard Haußig (✶ 1821 w Chóśebuzu, † 1870 w Gołkojcach) jo měł wjeliki późěl na wudaśu cełkowneje dolnoserbskeje Biblije w lěśe 1868. Z pomocu drugich fararjow jo tekst redigěrował a na śišć pśigótował. Sobuźěłaśerje su byli wósebnje Kito Albin-Górjenojski, Pawoł F. Broniš-Lutojski a Jan B. Tešnaŕ. Z połnym pšawom móžomy wudaśe dolnoserbskeje Biblije z lěta 1868 ako „Haußigowu Bibliju” pomjenjowaś. Nejskerjej jo pśedsłowo togo wudaśa Biblije teke z pjera Haußiga, rownož žeden pódpis njama. Wuznamnu rolu za tu ediciju Biblije jo grał faraŕ Jan Bjedrich Tešnaŕ (✶ 1829 w gołkojskej Pódgóli, † 1898 w Oeynhausenje). Wón jo wudał w lěśe 1860 pśeglědany Nowy testament, kenž jo był pśewzety do wudaśa Biblije z lěta 1868. W zwisku ze źěłom na nabóžninskich knigłach a spiwarskich a za Bramborski Serbski Casnik jo Tešnaŕ zestajił pšawidła za dolnoserbski pšawopis, kótarež su płaśili w głownem až do lěta 1952. Lěcrownož jo statkował wót lěta 1862 až do swójeje smjerśi w lěśe 1898 daloko pšec wót domownje w dolnošlazyńskej jsy Nieda (źinsa pólski Niedów), jo zaměrnje źěłał za serbstwo. W lěśe 1880 jo sobu załožył Maśicu Serbsku ako dolnoserbske wótźělenje Maćice Serbskeje, togo cełkownego wědomnostnego zjadnośeństwa Serbow, a jo statkował ako jeje pśedsedaŕ. Wliwa połna a pla serbskich luźi wjelgin woblubowana jo była jogo zběrka prjatkowanjow z titelom „Ten Kněz jo mój pastyŕ”. Knigły su wujšli w Chóśebuzu w styrich nakładach w lětach 1869, 1879, 1892 a 1900.

Něnto pśedlažece śišćane wudaśe Biblije nowe pśestajenje abo wobšyrne wobźěłanje njejo, ale nowa edicija wudaśa Haußiga z lěta 1868 w źinsajšnej ortografiji. Za ten projekt stej Serbski institut z. t. a Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. wusko kooperěrowałej. Jo było wót samego zachopjeńka jasne: Tuchylu njejsu kapacity pśełožyś Bibliju wótnowotki. Wót slědnego wudaśa jo se wšak minuło wušej 150 lět. Źinsa jano mała gjarstka wumějo běžnje cytaś tekst serbskeje Biblije stajony w šwabachu. Toś smy se rozsuźili, až tekst wóstanjo taki, ako jo. Jo dejał pak dostaś nowy woblak we formje łatyńskich pismikow a aktualizěrowanego pšawopisa. Měnimy, až w tej nowej drastwje pśistup k staremu tekstoju buźo cytarjam lažčejšy.

Weto wobgranicowanje na pšawopisne změny a łatyńsku sajźbu lažke a mimo problemow njejo. Musymy wobmysliś, až serbska Biblija se złožyjo zwětšego na nimski pśełožk Luthera. Z togo na pśikład pśidu take sady, kenž lěbda rozmějoš w serbskej rěcy: „Kótaryž, lěc wón rowno we Bóžem štałśe běšo, za rubnjenje jo njeźaržašo, Bogu rowny byś; ale huprozni sam se, słužabnikojski štałt na se wezecy, hordowa rowny cłowjekam, a na hoglědu ako cłowjek namakany.” (List na Filiparjow 2,6–7). To njejo serbska ludowa rěc, ale z nimskego teksta Luthera na zakłaźe komplicěrowaneje grichiskeje pśedłogi. Měnjone jo skerjej: „Jezus Kristus, kenž Bogu rowny běšo, na swójej rownosć z nim njejo wobstał. Město togo jo dał sam sebje, jo pśiwzeł póstawu słužabnika a bu rowny cłowjekam.”

Teologiska wašnja pśistupa jo se w slědnych 150 lětach dalej wuwijała. Stary Testament se źinsa wiźi ako znankstwo wěry israelskego luda, kenž Boga Wóśca ako prědny jo pśipóznał ako ten jaden samy Bog. Typologiske wukładowanja a pódtitele wótrězkow Starego Testamenta, kenž maju wujasniś, až Kristus jo napšawdu ten, na kótaregož su pokazali profety, w modernych Biblijach lěbda wustupuju. Teke rěcny pśistup k Bibliji jo se změnił. Na pśikład namakajomy ako direktne pśewześe Lutheroweje formulacije z lěta 1545 „Herr HERR” konstrukciju „Kněz Kněz“. W hebrejskem originalu tam stoj אֲדֹנָי יהוה. Tam wustupujucy tetragram יהוה (JHWH – Jahwe) Žyźi bogabójaznosći dla nikula njewugranjaju. Město togo se groni אֲדֹנָי (adonai, grichiski kyrios, Kněz). Te prědne słowo jo pak teke adonai, Kněz. Wótpowědujucy hebrejskej wašni wugronjenja togo wobrota ako adonai elohim město formalnego adonai adonai by było wjele lěpjej pisaś na tych městnach „Bog ten Kněz”, což jo we wulgaśe „Dominus Deus”.

Pisanje mjenjow togo śišćanego wudaśa źo do dalokeje měry pó serbskem teksće z lěta 1868 – ze wšymi inkonsekwencami. W Nimskej su wšake komisije lětźasetki dłujko wobradowali a pisanje bibliskich mjenjow naraźili. Weto mamy hyšći źinsa dwě tradiciji: ewangelsku, kótaraž se orientěrujo pó originalnej bibliskej rěcy, a katolsku, kótaraž se orientěrujo pó wulgaśe. Tak se pišo na pśikład Hiob a Ijob. Za serbske pisanje mjenjow njejsmy měli taku komisiju, kenž mógała naraźiś zmysłapołnu modernu wašnju pisanja mjenjow. Toś njejsmy mógali rozsuźiś, na pśikład kótara wašnja pisanja Ber-Seba, Berseba abo Bersaba, kenž wšykne wustupuju w Bibliji wót 1868, dejała byś ta głowna forma. Betlehem (בֵּית לֶחֶם) jo cesto interpretěrowany ako Bet Lehem, dom klěba. Weto pišomy pó serbskej tradiciji nadalej Betlehem. Pódobnje mógało to byś pla Ber(-)Seby. Takich formow jo w Bibliji z lěta 1868 wěcej ako towzynt, kenž su toś zawóstali kaž su.

Transkripcija do łatyńskich pismikow źinsajšnego pšawopisa źo za pśikładom drugich historiskich tekstow, na pśikład Casnikowa cytanka wót Ludowego nakładnistwa Domowina z lěta 2000. Musymy sebje wuwědobniś, až pšawopisnej principa stej wšakej. Źinsajšna ortografija glěda wěcej za póchadom słow, starša cesćej na wugrono. Źinsa pišomy na pśikład měke s ako ś. 1868 tam stoj ʃch (ʃ jo dłujke s we šwabachu). Źož pišomy a wugranjamy š, stoj 1868 ʄch (ʄ jo pśešmarnjone dłujke s). Awtomatiska transkripcija słowa „pisaʃch” dajo korektnje „pisaś” pó aktualnem pšawopisu. Słowo „puʃchcżiʃch” w starej formje dajo pó wugronje „puśćiś”, źinsa wšak pišomy „pušćiś”. Awtomatiska transkripcija teksta z kompjuterom jo musała take a wjele drugich pódobnych padow we wuwześowej tabeli zapśimjeś.

H-pisanje (pśedzłožki hu-, ho– město wu-, wo-, na pśikład humóžnik město wumóžnik) pśedłogi z lěta 1868 njejo aktualizěrowane. Z tym wótchyla se wersija w toś tom śišću wót wuchadneje dataje Serbskego instituta. Gramatika zewšym njejo změnjona, na pśikład wašnja cynjenja werbow IP/P, futur a druge. Stare leksikaliske formy (germanizmy, słowoskład) su tejerownosći wobchowane. Zawjadło jo se pak ó-towanje nowšego casa. Pisanje z h- jo w poziciji pśed „ó” aktualizěrowane, na pśikład „hoʃcżigaʄch” jo źinsa „wóstśigaš”. Dogromady jo to pak wjelgin mało padow. Tam, źož su wustupili nimske formy prěcnych pokazkow (na pśikład Röm. za Römer, abo Jac. za Jacob), su byli wuměnjone pśez serbske skrotconki (Rom. za List na Romarjow abo Jak. za List Jakuba).

Śišćane wudaśe dolnoserbskeje Biblije jo wuslědk wutrajnego źěła mani luźi pśez skóro źaseś lět. Biblisku kupku Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi z. t. (STSR) jo nawjedowała dr. Christiana Piniekowa, kenž jo zrownju redakcionelne a organizatoriske źěła wugbała. Cłonki kupki su byli: Lothar Burchhardt, Margot Hašcyna, faraŕ n. w. Hartmut Kaestner, Michał Kuryłłowicz †, dr. habil. Hartmut S. Leipner, Werner Měškank a Anna M. Šulcojc. Dr. Fabian Kaulfürst jo pśewzeł wědomnostne wjednistwo cełkownego projekta wót boka Serbskego instituta z. t. (SI). Smy źěkowne direktoroju instituta, dr. Haukemu Bartelsoju, za stawny zajm a pódpěru. Kompjuterowy eksperta Marcin Szczepański jo był zagronity za wšykne pšašanja wokoło digitalizacije a datowych bankow.

Wobźěłanje jo było wěcejschójźeńkowy proces: SI jo eksternej firmje Grepect GmbH Garbsen wótpisanje naskenowanego teksta Biblije w šwabachu do nadawka dał. Bibliska kupka STSR jo pśejšła w cesnoamtskem źěle ceły tekst z wušej 374000 słowami a jo jen pśirownowała z originalom z lěta 1868. Na kóńcu jo pśedlažała digitalna 1:1 kopija historiskego wudaśa z lěta 1868. Dalšny kšac jo był, zestajiś pšawidła transkripcije a tabelu wuwześow. Z tymi pšawidłami jo napórał dr. Fabian Kaulfürst digitalnu transkripciju serbskeje Biblije w šwabachu do łatyńskich pismikow w źinsajšnem pšawopisu. Do wersije z nowym pšawopisom prěcne pokazki wót jadnogo městna Biblije na druge su byli hyšći dodatnje integrěrowane. W spócetnem wótpisku źe wóni njejsu byli zapśimjete.

Cełkowna Biblija něnto pśedlažy we wšakich wersijach ako datowa banka w Serbskem instituśe. To móžo byś zakład za wědomnostne źěło a wšake nowe wudaśa a pśeźěłanja. Na zakłaźe tych datajow jo Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi w lěśe 500. jubileja reformacije wudało dolnoserbsku Bibliju ako CD. Ta digitalna edicija „Biblija 1868|2018” wobpśimujo slědujuce pdf-dataje:

  • stajany tekst w aktualnem pšawopisu,
  • sken originalneje Biblije w šwabachu z lěta 1868,
  • njezměnjona transkripcija teksta slědnego wudaśa z lěta 1868 we łatyńskich pismikach.

Serbski institut jo wózjawił dolnoserbsku Bibliju 1868 na swójich internetnych bokach www.dolnoserbski.de w tśich pšawopisnych wariantach: originalny tekst w šwabachu, transkripcija originalnego teksta do łatyńskich pismikow (antikwa) a wersija w źinsajšnem pšawopisu.

Za tym až w lěśe 2011 su wujšli žedne bibliske teksty w zmodernizěrowanej formje ako „Dolnoserbske perikopy”, kenž se wužywaju na serbskich namšach, su se Dolnoserby južo dłujko nowe wudaśe cełeje Biblije w swójej rěcy žycyli. W Pósołskich statkach namakajomy wulicowańko wó zastojniku z Etiopiskeje, kak wón jo pśišeł do Jeruzalema. Pśi tej góźbje jo kśěł něco nazgóniś wó Bogu Israela, kenž dej byś ten jaden samy a „žywy Bog“. Jo se kupił pismowu rulu, pótakem Bibliju, z pósołstwom profeta Jezaje a jo chopił cytaś. Naraz jo stojał na kšomje drogi cuzy cłowjek. To jo był Filip, kenž se na njogo wobrośijo: „Rozmějoš ty teke, což lazujoš?“ Tak jo se drje zejšło młogim, kótarež su chopili cytaś w Bibliji. Staru rěc a stare wobraze Biblije musymy znowa nawuknuś pšawje rozměś. Z tym se zasłužyjo, až se z tekstom dolnoserbskeje Biblije z lěta 1868 dokradnjej zaběramy.

Kraj Bramborska a Ewangelska cerkwja Barlinja–Bramborskeje–šlazyńskeje Górneje Łužyce stej śišćane wudaśe financielnje spěchowałej. Stajanje, śišć a wězbu su se realizěrowali pśez designerku Marion Kwicojc a nakładnistwo C. H. Beck.

Smy z wutšoby źěkowne, až jo se raźiło, pó wušej 150 lětach pśetergnjenja zasej nowe śišćane wudaśe Biblije w dolnoserbskej rěcy wózjawiś. Nowa edicija zawěsće mimo zmólkow njejo, tak ako kužde źěło z ruki cłowjeka. Bóže słowa Biblije su wšak za nimjernosć, teke w serbskej rěcy. Bog, naš Kněz, groni nam w 32. psalmje: „Ja cu śi rozhucowaś a tebje tu drogu pokazaś, pó kótarejž ty dejš chójźiś; ja cu śi z mójima wócyma pśewóźiś.” Tak dej Biblija w našej lubej rěcy nam nadalej pśewóźowaŕka byś.

Dosłowo w: Biblija: nowośišć na zakłaźe serbskeje Biblije z lěta 1868. Chóśebuz: Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. 2020.

Bildka: hsl

Bójazń a wjasele

Bójazń a wjasele

Pastyrje a my

Bójaźn

Njebójśo se!” – Toś to wołanje janźela z gódownego tšojeńka Lukasowego ewangelija jo mě lětosa wósebnje blisko.

8A pastyrje běchu we tom samem kraju na pólu pśi tych buchtach, a hobzwarnowachu nocy swóju rědownju.
9A lej, janźel togo Kněza stupi k nim, a kšasnosć togo Kněza jich hobswěśi, a wóni se wjelgin bójachu.
10A janźel źašo nim: njebójśo se, pśeto lej, ja zapowědam wam wjelike wjaseleLk 2,8–10

Carna noc jo na póli, źož pastyrje wuźaržuju ze swójeju rědownju. A wóni se bóje rubjažnikow abo źiwych zwěrjetow. Pó słowje tam stoj: „A wóni se wjelgin bójachu.Lk 2,9 Bóje se teke teje grozneje póstawy, kenž se jim zjawijo wesrjejź nocy.

Toś gódy se zachopiju z wjelikimi bójaznjami. Ale ta póstawa, kenž pśiźo z njebja dołoj w śamnej nocy, jo janźel, janźel Kněza. Ten groni: „Njedejśo se bójaś!” Ga móžomy jomu to wěriś? „Njebójśo se!” – to jo gódowne pósołstwo Biblije na pastyrjow, ale teke na nas, na wšyknych, kótarež se cuju sejźece w nocy žywjenja a se tšachaju.

Aktualna grasěrujuca pandemija wjeliki tšach wubuźi. To njejo jano tšach, na koronu zachórjeś, ale teke tšach pśed pśichodom. Uniwersita we Frankfurśe nad Mohanom jo se wopšašała 7000 młodych luźi, kake wustatkowanje korona na jich žywjenje ma. Wusej 45 % wót nich jo pśidało, až ma tšach pśed pśichodom. Jaden jo gronił, až rozdźělne měnjenja znicuju poměry, a towarišnosć se rozšćěpujo. Nichten njewě, kak se ma zaźaržaś. Drugi měni, až z pandemiju se wuwědobnijo, kak wažne socialne kontakty a śělne pśichylnosći su. Bóžko wšykno kamsy źo.

Tuchylu se musymy drje wjelgin bójaś wó žywjenje, kenž jo wobgrozone wót njewidobnego wirusa. Wšedne žywjenje, ak znajomy, jo mimo. Wirus napórajo, až kultura, zgromadnosć a wšo, což jo notne za žywjenje, jo w tšachośe, dla togo až bliskosć a małe wótstawki nam njetyju.

Bójmy se pśed wirusom, kenž miliony luźi pó cełem swěśe jo natyknuł a někotarych hundertowzynt jo wusmjerśił, kenž strowotniske systemy wobśěžkujo a zawody do konkursa nuzka. Eksistency na kulturnem pólu su wobgroźone a źěłowe městna w tšachośe. Móžomy wiźeś, až egoizm, gramota a wótpokazanje pśiběra. Wěrnosć se zegibjo z alternatiwnymi faktami. Hela pak njejo tam, źož se musymy wobgranicowaś, aby sebje a drugich šćitali. Hela njejo nagubka. Hela jo hynźi: Jo tam, źož wirus zmócnjujo głod, źož luźe w starcownjach a w lěgwach wuběgańcow wirusoju a drugim tšachotam njamógu wujś.

Měnim, až tšašne su te luźe, kenž žednogo respekta pśeśiwo realiśe togo swěta njepokazuju. Wóni pytaju winowatych a wobgrozuju rozglědniwych. Tšašne su wótere, kenž se gjarźe, až žednogo tšacha njamaju.

Noc a bójazń matej wjele woblicow.
Bójazń, až někomu, kenž wjelgin lubo mam, něco groznego se stanjo, abo až śěžko wochórjejo.
Bójazń, až wšykno, což som se nalodował, nadalej njewónoźujom.
Bójazń, až zwady eskalěruju, te zwady we familiji abo konflikty w towarišnosći.

Wjasele

Francojski spisowaśel Victor Hugo pisašo: „Pśichod ma wjele mjenjow: Za słabych jo zaměr, kenž nikula se njedajo dojśpiś. Za bójaznych jo njeznata tšachota. Za zmužnych jo wšak šanca.” W drugem teksće som raz cytał: „To, což za nami lažy, njejo nic pśeśiwo tomu, což we nas štycy.“ Ta sada mě gnujo. Za mnjo pokažo na pśibytnosć Boga, kótaregož we nas mamy. Wěsty źěl Boga jo we kuždem wót nas. Gaž to akceptěrujomy, móžo Bóže swětło we nas se swěśiś. Solidarnosć, empatija a zagronitosć mógu pśiběraś, teke w špatnych krizowych casach.

Ja som swětło togo swětaJan 8,12 – „Wy sćo swětło togo swětaMt 5,14 – groni Jezus, ten Kristus.

W gódownem tšojeńku pśiźo jadna póstawa a zapowěźejo: Wjaselśo se. Groni to: Och, wšo buźo, jo poł tak tšašne? – Ně, tak to měnjone njejo. Starosći a bójazni njebudu kaž wudute.

Gódowne žycenje janźela co z nami něco cyniś. Ako pastyrje na póli njedejmy wobcakaś, co raz pśiźo. Mamy se wupóraś ze swójeje skósćonosći. Dejmy se pógnuś a pytaś w nocy tu pšawu drogu. A ako su se pastyrje rozbuźili mjazy sobu, dejmy teke my groniś: „Pójźćo, pójźomy do Betlehema!” „Pójźćo, my kšuśe gromadu źaržymy!“

Njebójśo se!” – to gódowne žycenje njezaženjo noc žywjenja abo tšachoty pandemije. Co namakajomy, gaž se wupórajomy? Žedno šćitańske šćěpjenje pśez to złe a wšykne tšachoty togo swěta. Buźomy „to źiśetko namakaś, we pjeluchow pówite, a we žłobje lažece.”Lk 2,12 To móžo se zawózdaś ako njewuznamne. Ale namakajomy Boga samego, ako jo pśišeł na swět ako małe, bźezmócne źiśetko. Wótněnta jo Bog jaden wót nas, ale nic jaden, kenž se kněžy z mócu a grozbu. Njejsmy sami. To jo góźba se wjaseliś. Gódy su swěźeń lubosći a wjasela, nic swěźeń bójaznosći. Źinsa móžomy zacuwaś, až Bóža lubosć jo nam kradu bliska.

Lětosa jo wšykno hynac, se wšuźi wulicujo. Napšawdu? Rědnje źe by było, gaby mógali gódy gromaźe se swěśiś w tej Serbskej cerkwi, ako zwucony w slědnych lětźasetkach. To jo škóda, ale Bóže pósołstwo jo weto z nami. Gódy su pśetrali 30lětnu wójnu, su byli w nacijowej dobje, su w lěgwach a chórownjach. Njejo wažne, kak wuglěda gódowny bom, abo lěc pjaceń mamy, abo kak se błyšće dary. Gódy njejsu wótwisne wót wjelikego familijowego swěźenja, teke nic wót gódowneje namšy. To jo wšo wjelgin rědne, ale njejo notne. Tšojeńka wó naźeju su tam, ta gwězda jo tam. Dowěra jo tam, až snadny zachopjeńk z małym źiśetkom we žłobje nas pokazujo na wumóženje.

Wesrjejź togo komplikowanego swěta jo Bog z nami. Teke w tych špatnych casach móžom groniś: Wjaselśo se!

Prjatkowanje na serbskej gódownej namšy 2020.

Bibliske citaty pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teʃtamenta, do ßerʃkeje rėzy pcheʃtawjone, wot nowotki pilṅe pʃcheglėdane a pʃcheporėżane. Hala: Kanʃtein (1868)

Bildka: Žłobik w chóśebuskej Serbskej cerkwi (hsl)

Bójazń tyźenja

Bójazń tyźenja

Gódowne tšojeńko

Njebójśo se!” – Toś to wołanje janźela z gódownego tšojeńka jo mě lětosa wósebnje blisko:

8A pastyrje běchu we tom samem kraju na pólu pśi tych buchtach, a hobzwarnowachu nocy swóju rědownju.
9A lej, janźel togo Kněza stupi k nim, a kšasnosć togo Kněza jich hobswěśi, a wóni se wjelgin bójachu.
10A janźel źašo nim: njebójśo se, pśeto lej, ja zapowědam wam wjelike wjasele Lk 2,8–10

Carna noc jo na póli, źož pastyrje wuźaržuju ze swójeju rědownju. A wóni se bóje rubjažnikow abo źiwych zwěrjetow. Gódy se zachopiju z wjelikimi bójaznjami. A wesrjejź teje śamneje nocy pśiźo janźel z njebja dołoj a groni: „Njedejaśo se bójaś!” Ga móžomy jomu to wěriś? „Njebójśo se!” – to jo gódowne pósołstwo Biblije na pastyrjow, ale teke na nas, na wšyknych, kótarež se cuju sejźece w nocy žywjenja a se tšachaju.

Noc a bójazń matej wjele woblicow.
Bójazń, až někomu, kenž wjelgin lubo mam, něco groznego se stanjo, abo až śěžko wochórjejo.
Bójazń, až wšykno, což som se nalodował, nadalej njewónoźujom.
Bójazń, až mój poměr kamsy źo.
Bójazń, až zwady eskalěruju, te zwady we familiji abo konflikty w towarišnosći.

A pón pśiźo jadna póstawa a groni: Och, wšo buźo, jo poł tak tšašne? – Ně, tak to měnjone njejo. Starosći a bójazni njebudu kaž wudute. Gódowne žycenje janźela co z nami něco cyniś. Ako pastyrje na póli njedejmy wobcakaś, co raz pśiźo. Mamy se póraś ze swójeje skósćonosći. Dejmy se pógnuś a pytaś w nocy tu drogu. A ako su se pastyrje rozbuźili mjazy sobu, dejmy teke my groniś: „Pójźćo, pójźomy do Betlehema!” „Pójźćo, my kšuśe gromadu źaržymy!“

Njebójśo se!” – to gódowne žycenje njezaženjo noc žywjenja abo tšachoty pandemije. Co namakajomy, gaž se wupórajomy? Žedno šćitańske šćěpjenje pśez to złe a wšykne tšachoty togo swěta. Buźomy „to źiśetko namakaś, we pjeluchow pówite, a we žłobje lažece.”Lk 2,12 To móžo se zawózdaś ako njewuznamne. Ale namakajomy Boga samego, ako jo pśišeł na swět ako małe, bźezmócne źiśetko. Wótněnta jo Bog jaden wót nas, ale nic jaden, kenž se kněžy z mócu a grozbu. Njejsmy sami. To jo góźba se wjaseliś. Gódy su swěźeń lubosći a wjasela, nic swěźeń bójaznosći. Źinsa móžomy zacuwaś, až Bóža lubosć jo nam kradu bliska. Wesrjejź togo komplikowanego swěta jo Bog z nami. Tak teke w tych špatnych casach móžom groniś: Wjaselśo se!

Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na gwězdku, 2020-12-24.

Bibliske citaty pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teʃtamenta, do ßerʃkeje rėzy pcheʃtawjone, wot nowotki pilṅe pʃcheglėdane a pʃcheporėżane. Hala: Kanʃtein (1868)

Bildka: wikipedija

Glědanje slědk – a doprědka

Glědanje slědk – a doprědka

„Daś serbstwo wobstawa”

Prědna wustajeńca Serbskego muzeja w Chóśebuzu jo se prezentěrowała zjawnosći w lěśe 1994. Wót togo casa jo se wuwiwał muzej ako zasadny centrum serbskego žywjenja w Dolnej Łužycy. Pódla stawneje ekspozicije su pregowali pšawidłowne zarědowanja a wósebne wustajeńce serbske zjawne žywjenje. Pó 21 lětach jo pak wobnowjenje notne było. Nejžpjerwjej su planowali jano źělne reparatury. Pótom jo se Město ako nosaŕ muzeja rozsuźiło, ceły muzeumowy dom dokradnje saněrowaś. K tomu su pśišli pśemyslenja wó kradu nowu koncepciju prezentacije. Póžedanja stajiś za pjenjeze a rucnikaŕske źěła teke wěsty cas trjebali su. Pśez to jo se zasejwótwórjenje dliło dlej nježli pśedwiźone.

27. oktobera 2020 jo to pak tak daloko było. Serbski muzej su zasej wótcynili ze gnujucym swětocnym zarědowani. Bóžko jo to było jano w małučkem ramiku a tuchylu jano na krotki cas – strowotniske napšawy dla pandemije njejsu dowólili wětšu zjawnosć. Wuslědk źěła 50 firmow a institucijow, pśedewšym regionalnych, za ceło nowe wugótowanje pó saněrowanju twarjenja a za nowu stawnu wustajeńcu dajo se wiźeś. Pśedewześe jo płaśeło něźi 1 milion €. Pjenjeze su pśišli głownje wót Města a wót Załožby za serbski lud.

Ako běšo to grono wó wótnowjenju muzeja, jo se w medijach a diskusijach wóspjetnje wugroniło žycenje, až muzej se dejał wuwijaś na Narodny muzej Dolnych Serbow w Bramborskej. Ta ideja njejo se mógała pśesajźiś. Weto se how pśedstajijo serbska kultura ako wusoka kultura a nic ako něco, což se wótměwa jano na jsach, pśeto se pokazujo teke serbsku bergaŕsku kulturu. Wšuźi jo zacuś gjardosć na serbojstwo, kótarež se njemusy schowaś ako něco mjenjej gódnego. Ak se słuša za Serbski muzej, stoj serbska rěc na prědnem měsće. Z wjelikimi pismikami stoj jano w serbskej rěcy slogan muzeja na sćěnje wjaže ned pśi źurjach, gaž stupiś nutś: „Daś Serbstwo wobstawa”. Serbska perspektiwa na stawizny stoj w srjejźišću. Wustajeńca njejo jano pósćona 1500lětneje zajźonosći, ale słužy teke skšuśenju serbskeje identity a dej byś zrazom wažny rěcny rum. Z tym se snaź njemusy wuzwignuś, až nowa wustajeńca jo konsekwentnje dwójorěcnje wugótowana. Dolnoserbska rěc stoj pśi tom pśecej na prědnem městnje. Na někotarych městnach jo samo wětše serbske nježli nimske pismo.

Nowa wustajeńca wugbajo nacasny, modernjejšy zaśišć. Wabjeca technika, ako na pśikład multimedialne blida ze słuchatkami, pśepšosyjo se zanuriś do interviewow a originalnych dokumentow. Technika pak njejo zaměr sam za se. Stara wustajeńca njejo jadnorje wótprošona. Dopołnje pśeźěłana wustajeńca wulicujo stawizniske linije, kenž du wót zachadnosći do pśibytnosći a dalej do pśichoda. Jědro muzeja, stawna wustajeńca, jo na prědnem nastwaŕku. Wuchadnišćo jo wjelika tofla z casowym slědom, což dajo pśistup do stawiznow a zarědowanje wažnych tšojenjow. Kužda serbska tema ma swój rum a swójo wugótowanje: nałogi w běgu lěta, historija ludoweje muziki, industrializacija a wustatkowanje na Serbow, serbske procowarje, a se wě serbska rěc a pismojstwo.

Cerkwinskemu žywjenjeju něga a źinsa se pśibližujo we wósebnej rumnosći wěry. Prědna rumnosć na lěwem boce na zwjerchnej etažy pśedstajijo w swětłych barwach a pyšnem dekorje dobry ramik za wustajone objekty. Wósebny objekt zaběra městno wesrjejź ruma. Normalnje jo striktnje zakazane, w muzeju originale pśimjeś. How stoje pak we srjejźi stare cerkwine ławki ze Serbskeje cerkwje Města, na kótarež móžoš se teke w měrje sednuś, listowaś w Nowem wósadniku abo cytaś w Duchownych kjarližach. Z pódpěru Spěchowańskego towaristwa Serbskego muzeja jo móžno było, te originalne ławki nakupiś a z pjenjezami žarjabnice Sprjewja–Nysa restawrěrowaś daś. Škóda, až cerkwja njejo kśěła ławki, kenž su rozpadali něźi w skłaźe, muzejoju pódariś abo póžycyś. Na sćěnach wokoło ławkow móžoš studěrowaś wažne wótrězki serbskeje religiozneje historije wót pśedkśesćijańskeje wěry a christianizacije pśez reformaciju a wuwiśe serbskego pismojstwa až do źinsajšnego. Medijowa stacija pokazujo z filmami a originalnymi zukami aktiwity serbskeje wósady Dolneje Łužyce w slědnych lětach.

Nowo wugótowany Serbski muzej w Chóśebuzu jo „swětlak za serbske žywjenje”, ako jo wuzwignuła Sabina Siegowa, zastupna direktorka Załožby za serbski lud, na wótwórjenju muzeja. Jo wažne městno za Chóśebuz, za Dolnu Łužycu, za wšyknych Serbow. Pokazujo na žywosć a atraktiwnosć serbskeje kultury a jo wusměrjony do pśichoda. Dalšne pśedewześe deje hyšći k tomu pśinosowaś: wěcejrěcny elektroniski guide pśez muzej, muzeumowa app a wobnowjenje internetnych bokow z pśidatnymi informacijami. Nejžwažnjejše pak jo, až muzej buźo zasej pśistupny šyrokej zajmowanej zjawnosći, tak malsnje ako situacija z pandemiju to dowólijo.

Pśinosk w Pomhaj Bóh 12/2020.
Bildka: Madlena Norbergowa

„Bogu k cesći a Serbam k hužytkoju”

„Bogu k cesći a Serbam k hužytkoju”

Serbska wósada

Ako serbske ewangelske kśesćijany smy mjeńšyna w mjeńšynje. Pó Lutheru smy se weto zwěrili sajźiś jabłušcynku. „Ten spšawny jo kaž bom, sajźony pśi wódnych tšugach, kótaryž swój płod měwa w swójom casu, a jogo list njezaprějo“, stoj w prědnem psalmje. Listy našogo boma njejsu zaprěli, nawopaki, nowe zelene łopjenka su narosli. Na lětnej zgromaźinje jo było łoni konstatěrowane: „Dopokazujomy źeńk ak źeńk, až jo móžno, ze swójskimi mócami slědk dobydnuś rěcne rumy, kenž su zazdaśim zgubjone.“

Wót samego zachopjeńka jo historija Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi wusko zwězana z bazowodemokratiskim gibanim za serbske namše w Dolnej Łužycy, kenž nasta ku kóńcoju NDR. Prědnu serbsku namšu nowšego casa su pśewjadli angažěrowane kśesćijany w lěśe 1987, a lěto pózdźej jo se załožyła źěłowa kupka Serbska namša. Taka kupka lajkow a duchownych, kenž zgromadnje pśigótuju namše, jo jadnorazna za cełu cerkwju. Pśibližujomy se něnto 300. serbskej namšy. Wažne za ten jubilej jo hyšći něco drugego: Pó wušej 150 lětach pśetergnjenja změjomy w pśiducem lěśe zasej śišćanu dolnoserbsku Bibliju. Za tym, až w lěśe 2011 su wujšli žedne bibliske teksty w modernizěrowanej formje ako „Dolnoserbske perikopy”, kenž se wužywaju na serbskich namšach, su se Dolnoserby južo dłujko nowe wudaśe cełeje Biblije w swójej rěcy žycyli. Pśez wušej pěś lět jo wobźěłała bibliska kupka Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi a Serbskego instituta originalny tekst, aby w źinsajšnem pšawopisu mógał wujś w digitalnej formje abo ako nowośišć.

„Musymy wěźeś, wótkulž pśiźomy, gaž comy wěźeś, ceje smy. Njejsmy jano my sami. Smy teke naš póchad”, groni teolog Fulbert Steffensky. Hynac gronjone: Historija nigdy njezajźo, zabydnjomy ju jano z głuposći. To njepłaśi jano za historiju, teke za wěru abo za rěc. Z tym jo definěrowany tśirožk zapśimjeśa – historija, wěra, rěc –, kótaryž stoj w srjejźišću našogo towaristwa. W našej cerkwi mamy prědny raz wót reformacije sem kazniski zakład za rownopšawnosć Serbow. Z tym njejo wšykna kśiwda zabyta a wódana, ale wiźimy to ako dobry zachopjeńk. Źinsa mamy dowěrliwe zgromadne źěło z cerkwinymi wjednistwami wšych rowninow. Na nimskem boce su partnarje, kenž su Serbam pśichylone. Widobnosć Serbow w cełej cerkwi jo narosła. Tak su nam z Podstupima na pśikład napisali: „Na mšy we wósaźe Bornstedt smy zběrali kolektu we wusokosći 107,66 € za serbske dušepastyŕstwo a za serbsku wósadu.“ Pśispomnjeś musymy, až teke fararje w Dolnej Łužycy su zawupytnuli, až serbska rěc jo wažna. Gaž se wobej boka z dowěru bližytej, změjo serbska rěc w cerkwi a towarišnosći pśichod. Smy sćerpnje, ale wótergi se zda, až rozsuźenja traju pśedłujko. Našo towaristwo jo se aktiwnje zaměšało do diskusije wó serbskej rěcy w šulach. Dwa raza smy napisali zjawny list na bramborske kubłańske ministaŕstwo z konkretnymi naraźenjami. Bóžko žedno wótegrono njejsmy dostali.

Źěło z dorostom jo za nas wjelgin wažne. Na wjele zarědowanjach su byli młodostne bejnje aktiwne, na pśikład w koronakrizy na wšakich online namšach. Na zmakanju młodeje serbskeje wósady, kótarež jo se wótměło lětosa k prědnemu razoju, jo se wukopało, až młodostne dejali móc wuwijaś sami swóje ideje. Ramik za to móžo daś našo nowe serbske wósadne zmakanišćo w Chmjelowje.

Zaměr našogo towaristwa jo, spěchowaś zwisk mjazy wěru a serbskeju rěcu. Smy optimisty, až w zmysle našogo mota w nadpismje, pśewzete wót fararja Jana Běmara, nam se to nadalej raźijo.

Artikel w Nowem casniku, 2020-11-05
Bibliski citat pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teʃtamenta, do ßerʃkeje rėzy pcheʃtawjone, wot nowotki pilṅe pʃcheglėdane a pʃcheporėżane. Hala: Kanʃtein (1868).

Šwonowe spiwanje

Šwonowe spiwanje

Psalm 119

Psalm 119 jo tak dłujki, až trjeba wósebne wugótowanje. W prědnej štucce wšykne smužki zachopiju w originalu z hebrejskim pismikom א. W drugej štucce stoj pśecej na zachopjeńku drugi pismik ב, pón tśeśi atd. Psalm ma 22 štuckow, tak wjele ako hebrejšćina ma pismikow. Co to ma groniś? No jo, njemusymy nic drugego wěźeś wó Bogu, wšykno jo how w tom psalmje gronjone. Pó Lutheroju jo to ten złośany alfabet wót Bibliskeje kazni, ako Bóžy drogownik pśez žywjenje.

Gronka su lažko rozměś. Gaž pak docytajom ceły psalm, wóstanjom weto bźezradny pó takej wjelikej procy z tymi kaznjami a pśikazami. Ma Bog jano pśikaze a kazni za nas? To mě špos njegótujo. „Ja som kaž zabłuźona a zgubjona wójca”,Ps 119,176 stoj w slědnej štucce, a tak se napšawdu cujom. Co mam cyniś, aby rozměł te słowa ako orientaciju, ako dobru radu? Njejo skepsis źinsa wó wjele wětša nježli akceptanca Bóžego słowa ako měritko našogo cynjenja? Kak móžomy toś tu kopicu zasadow do statka stajiś? Cesto jadnam hynacej. Cesto se mě se zda we wjazymowej dłymi, až Bóža wóla mě njetyjo. – Wěra njejo do našych genow połožona. Cwiblowanje jo ceło normalne. Za Boga drje žeden problem njejo, až su luźe, kenž jogo wótpokazuju abo jogo dla zacwibluju. „Wujadnajom se z tobu – mój Bog, ty nimjerny. / Což dawaš, sebje zebjeru”, spiwa Gerhard Gundermann. Daś jo, kaž co, wšykne luźe mógu se Bóžeje lubosći wěste byś – te, kenž su pśewšo fromne a te, kenž mysle, až su ateisty.

Kak mamy žywe byś? To se zas a zasej pšašamy. Móžo byś, až wótergi stej nimjerny Bog a jogo kazni pśeliš wjelikej za naše małke nastupnosći. Tak jo to rozkładła mała Hana w źiśecych knigłach „Anna and Mr. God” wót engelskego awtora Fynna. A dalej wóna wujasnijo, až wóny pśeliš wjeliki Bog jo nam jogo Syna pósłał, dlatog aby z nami žywy był a jogo njejasne kazni nam na cłowjesku wašnju wujasnił. Mam jeje wótegrono za pśewšo sympatiske. Tak to stoj teke z drugimi słowami w lisće Pawoła na Romarjow: „Bog pósła swójogo Syna […] aby pšawo teje kazni było dopołnjone we nas”.Rom 8,3–4 Grěch njama wěcej žednu móc, mamy pśeśiwny srědk: ten pśikład Jezusa Kristusa.

We wšyknych dobach su luźe byli, kenž su to póznali. Teke w śamnych casach tśiźasćalětneje wójny, ako muzikaŕ Heinrich Schütt jo skomponěrował swóje šwonowe spiwanje na zakłaźe psalma 119. Wót togo mamy hyšći w našych ewangelskich spiwaŕskich kjarliž „Wohl denen, die da wandeln”,EG 295 kenž Juro Franow jo pśełožył do serbskeje rěcy: „Och derje, kótrež chójźe”:DK 212.4

„Njezajźo twójo słowo, Kněz, to jo nimjerne,
źož njebja dosegaju, kótarež gibju se;
a twója wěrnosć wóstanjo hejnak te grunty zemje
pśez twóje statki wše.”

אָמֵן

Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na 19. njeźelu pó swětej Tšojosći, 2020-10-18.
Bibliski citat pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teʃtamenta, do ßerʃkeje rėzy pcheʃtawjone, wot nowotki pilṅe pʃcheglėdane a pʃcheporėżane. Hala: Kanʃtein (1868).

Swětło za nogi

Swětło za nogi

Psalm 119

Cytamy wót kšasnosći słowa Bóžego w psalmje 119: „Twójo słowo jo mójeje nogi swěśałko a swětło na mójej sćažce (נֵר־לְרַגְלִי דְבָרֶךָ וְאוֹר לִנִיבָתִי).“Ps 119,105* Ako kuždycka štucka w tom psalmje ta sada njejo śěžko rozměś. Dietrich Bonhoeffer jo notěrował, až psalm 119 jo jomu wjelgin luby. Weto jo pśiwdał, až tekst móžo cytarjeju wobuza byś dłujkosći a jadnakosći dla. Ceły psalm jo ze 176 weršami tak dłujki, až lěbda móžomy jen cytaś na mše. Město togo jo Bonhoeffer pórucył, až cytamy pómałku a śicho sćerpnje słowo pó słowje, sadu pó saźe. Tak móžomy póznaś, až pózdatne wóspjetowanja pópisuju pśecej zasej tu jadnu wěc: lubosć k słowje Bóžemu. Ako ta lubosć njama žednogo kóńca, teke słowa póznaśa njamaju. Wóni kśě nas pśewóźowaś pśez cełe žywjenje.

Koncentrěrujmy se – ako Bonhoeffer jo pórucył – na jadnučke gronko: „Twójo słowo jo mójeje nogi swěśałko”. W hebrejskem originalu jo prědne słowko נֵר, což jo lampa, swěśałko, laterna, abo swěcka w nocy. W jězyku Biblije jo Bog sam měnjony: Wón nam swěśi w śamnosći. Tu Bóžu lampu mamy rozměś ako swěśałko za nogu, aby namakali pšawu drogu a njetrětoli se pó jśmě.

Charakteristiski za psalmy jo poetiske wóspjetowanje. Kužde wugronjenje se wobkšuśujo abo wariěrujo hyšći raz z drugimi słowami. Z tym, až smy słyšali, až Bóže słowo jo naša lampa we jśmě, słyšymy pótom, až Bog jo našo swětło na wšyknych našych drogach. W originalu njestoj jadnorje droga דֶּרֶךְ, ale poetiska warianta נְתִיבָה, kótaruž móžomy pśełožyś ako puś abo sćažka. To móžo pópisaś realnu drogu, pó kótarejž źomy, abo powšyknje našo cełe žywjenje a wobchadanje. Na žywjeńskej droze mamy se orientěrowaś na Bóže słowo, na jogo kazń. Wótergi to nam wjelgin śěžko padnjo. Mamy se za mudrjejše. Cesto njerozmějomy, až Bóže kazni njejsu pominajuce a pórokujuce, ale naša wěrna droga k wulichowanjeju a k strowjeju. W lisće na swójogo kmótśika jo Dietrich Bonhoeffer citěrował z Bibliskich knigłow pśisłowow: „Pšawego droga swěśi se ak swětło, kenž górjej źo a pśecej pśiběra až na połdnjo.”Pśisł 4,18

Zwisk mjazy swětłom (אוֹר), našeju žywjeńskeju sćažku (נְתִיבָה) a Bóžym słowom (דֵבֵר to jo  תּוֹרָה) jo za nas kśesćijanow dany w Jezusu Kristusu. Pó ewangeliju swětego Jana Jezus groni: „Ja som swětło togo swěta, chtož za mnu źo, ten njebuźo chójźiś we śamnosći, ale změjo swětło žywjenja.“Jan 8,12

Módlimy se:
Zmilny Bog, twóje słowo jo cesto lažko rozměś. Ty nam groniš, co wót nas wócakajoš. Daj, až dowěru do twójeje kazni namakajomy a až w twójom swětle naša noga se njewobsunjo na našej sćažce. אָמֵן

Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na 18. njeźelu pó swětej Tšojosći, 2020-10-11.
*Serbski pśełožk wót Ps 119,105 se orientěrujo na: M. Buber, F. Rosenzweig: Das Alte Testament. 1929.
Bibliske citaty pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teʃtamenta, do ßerʃkeje rėzy pcheʃtawjone, wot nowotki pilṅe pʃcheglėdane a pʃcheporėżane. Hala: Kanʃtein (1868).

Zmilnosć

Zmilnosć

Gronka ochranojskeje bratšojskeje wósady na lěto 2021

Pśichod jo droga, pó kótarejž hyšći nikula njejsmy šli. Wukóńc hyšći njeznajomy. Hyšći njewěmy, lěc derje dojźomy. Derje ga jo, gaž mamy něco k jěźi w nakśebjatniku, drogowniki na kśicnišćach a wjacor góspodu na pśenocowanje. Za wšo se pórucuju gronka ochranojskeje bratšojskeje wósady. Na jadnom dnju Bóže słowo nas zmócnijo a na dalšny kusk drogi wuskoboźijo. Na drugem dnju móžo nam pśi małych a wjelikich rozsudach k pomocy byś. A wjacor jo nam kazane pśebywaś a pśemyslowaś, pśiś ze sobudrogujucymi do rozgrona, snaź spiwaś a se módliś. Gronkowe teksty su stare, cesto derje znate. Zestajenje jo drje wótergi njewócakane. Kjarliže a bjatowanja wótwóriju młogi raz kradu nowe horiconty. Wšykne teksty nas sobu wzeju, nam wócy a wušy rozwěžu, aby my źeń ako Bóžy dar a nadawk zachopili a zakóńcyli. Nad wšyknymi dnjami stoj gronko lěta, kenž jo wubrała Ekumeniska źěłowa kupka za bibliske cytanje. Za pśiduce lěto 2021 jo gronko: „Buźćo zmilne, ako tež waš Wóśc zmilny jo.”Lk 6,36. Bog jo zmilny, mimo wuměnjenja. Njejo jano casy zmilny, nic jano, gaž jogo pšosymy. Jo pśecej taki. To jadnorje k njomu słuša. Jezus nas napomina, se měś pó njom. Ale kak cesto se nam to raźijo? Mamy źeńk ak źeńk znowa nawuknuś. Což Biblija pomjenjujo zmilnosć, njejo lažko z jadnym słowom pópisaś. Jo ta šćodriwa wašnja, z kótarejuž cłowjek w orienśe pśijaśelow a cuzych k sebje pśepšosyjo. Tak Biblija pópisujo Boga. To znajomy drje teke wót slědnych smužkow znatego psalma 23. Taku zmilnosć smějomy dowěry połno wótcakaś. Wóna dajo kuždy źeń góźbu, wuknuś wót njeje. Cełe lěto gronka nam na to kažu. Pśichod jo ako droga, pó kótarejž hyšći nikula njejsmy šli. Bog jo wšak z nami ducy ze swójim słowom, ze swójim žognowanim a ze swójeju wjelikeju zmilnosću.

Pó pśedsłowje w brošurce Bóže słowo na kuždy źeń 2021. Budyšyn: LND 2020.

Bibliski citat pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teʃtamenta, do ßerʃkeje rėzy pcheʃtawjone, wot nowotki pilṅe pʃcheglėdane a pʃcheporėżane. Hala: Kanʃtein (1868).

Pójźomy z wami

Pójźomy z wami

Sacharja

Ako kśesćijany dejali pśecej na mysli měś, źo kórjenje našeje wěry laže. Ze žydojstwom nas jadnośi wěra do jadnogo samego Boga. To jo ten Bog israelskich wóścow, Bog Abrahama, Izaka a Jakoba. Take póśěgi pak cerkwja njejo pśecej za wažne měła. Antijudaistiske wobraze w młogich Bóžych domach napominaju na śamne kapitle našeje historije. Zachopjeńk awgusta něnto swěśimy kužde lěto israelsku njeźelu. Tradicionelnje jo to był źeń wopomnjeśa na znicenje Jeruzalema. W cerkwjach cesto cytamy na tom dnju z Lukasowego ewangelija, kak Jezus płakašo nad Jeruzalemom.Lk 19,41

Žyźi spominaju znicenja tempela ze spóśenim a pokutu na źewjetem dnju žydojskego mjaseca אָב (aw), kenž jo blisko našeje israelskeje njeźele. W synagogach se módli a wobžałujo, až tempel w Jeruzalemje běšo dwa raza znicony a až žydojski lud jo był póbity a wugnany. Wósada słucha śicho na žałobne kjarliže profeta Jeremiasa a na druge módlitwy. Ale ku kóńcoju Bóžeje słužby se pśecej cytaju słowa połne naźeje wót profeta Sacharje:

Ja cu se zasej k Jerusalemoju chyliś ze zmilnosću, a mój dom dej we njom natwarjony byś, źejo Kněz cebaot. Sach 1,16

Co to ma z nami cyniś? Sacharja pokazujo na strowje, kenž Bog ten Kněz jo Žydam pódarił. Jogo słowo dej wuskoboźiś zbity lud, až móžo naźeju na dobry pśichod měś. Jo zmysłapołne a se wupłaśijo, stanuś a dalej gótowaś z twarjenim Bóžego města. Wšykne ludy, nic jano Žyźi, ale teke „tatanje” – גוֹייִם –, deje pak póznaś, až Bog jo teke z nimi. Deje natykowane byś a groniś: „My pójźomy z wami, dokulaž smy słyšali, až Bog jo z wami.“Sach 8,21-23

Mě profeta Sacharja (זְכַרִיָה) jo – ako cesto w Starem Testamenśe – take powědajuce mě. Wóznamjenijo, až Kněz יהוה se dopomina. Wón se swójogo luda dopomina a žognujo. Na to pokazujotej Sacharja a jogo pśijaśel Hagaj, a wónej móžotej z tym motiwěrowaś, se wěriś na nowy zachopjeńk a to zgubjone zasej natwariś.

A kak jo to něnto z nami? Rozmějomy se ako źěl togo starego wólejowego boma, kótaremuž se groni wěra do jadnogo samego Boga? Abo smy měnjecy, až móžomy take stare kórjenje pśerubnuś? Pśiwzejomy wuskoboźenje z Bóžego słowa Starego Testamenta w našom sekularnem swěśe? Dejali na kuždy pad dobru radu wót žydojskich profetow za wažne měś a nadalej twariś na Bóžem kralojstwje. Pśiduce strowje wšych ludow pópisujo profet Sacharja tak:

22Tak budu wjele ludy a tatanje z kopicami pśichadaś pytat togo Kněza cebaota w Jerusalemje a se módlit pśed Knězom.
23Tak źejo Kněz cebaot: we tom samem casu budu źaseśo muže ze wšakich rěcow tatanjow jadnogo žydojskego muža za rožk jogo kapy pśimjeś, a groniś: My z wami pójźomy, pśeto słyšymy, až Bog z wami jo.Sach 8,21-23

אָמֵן

Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na 12. njeźelu pó swětej Tšojosći, 2020-08-30.
Bibliske citaty pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teʃtamenta, do ßerʃkeje rėzy pʃcheʃtawjone, wot nowotki pilṅe pʃcheglėdane a pʃcheporėżane. Hala: Kanʃtein (1868).
Bildka: Benno Elkan, pśez mójogo Ducha dej wóno byś dopołnjone, źejo Kněz cebaot Sach 4,6 wikipedija