Pójź wutšoba

Pójź wutšoba

Njebjaske krajojstwo

Spiwajśo Knězoju nowu módlitwu, pśeto wón cyni źiwy.”Ps 98,1 To jo gronko na nowy tyźeń z psalma 98. Ewangelska póbóžnosć njejo móžna mimo kjarližow. Źěkowańske spiwanja, chwalece spiwy, naše rědnučke kjarliže w śichem casu a k jatšam – kuždy ga ma swóju preferencu. Tam, źož se wobspiwa Bog, jo wón nam blisko. To móžomy teke zacuwaś w tešnosći a žałosći.

Nichten njejo mjenjejgódny za tu muziku, nichten njejo wuzamknjony, razka nic te, kótarychž muzikaliske zamóžnosći su wobgranicowane, ako móje. Gaž spiwamy, změnja se našo žywjenje a móžomy zaśišć wót Bóžego kralojstwa dostaś. Tak som to sam dožywił, na swójej prědnej serbskej namšy a wót togo casa sem pśecej zasej tak. Kak mócnje mě serbske kjarliže wutšobu grěju! Južo w pśigótowanju na to Bóže słowo źinsa som markował, kak w tešnem korona-casu mója duša jo se rozwjaseliła ze wšakimi spiwami, kenž su móje myslenja pśelětowali.

Pšawy hit jo kjarliž wót Paula Gerhardta. Mato Kosyk jo jen rědnje do serbskeje rěcy pśestajił: „Pójź wutšoba, buź wjasoła”. Płaśi nic jano w tom majskem casu, což tak stoj:

8Ja sam jo zaprěś njamógu,
až Bóžu dobroś wucuju,
kenž zmysły rozbuźijo;
ja rad cu spiwaś z drugimi
a zdychowaś wót wutšoby,
až Bog jo wusłyšyjo,
až Bog jo wušlyšyjo.DK 324

Kjarliž móžo se zezdaś jano ako wjasoły a spódobny spiw, kenž pópisujo pśirodu. Njedejmy pak basnjenje Paula Gerhardta tak reducěrowaś. „Wutšoba, buź wjasoła”. Trjebamy a pytamy take wjasele na pśiroźe. To namakajomy, ale dejmy rědny a zagronity nadawk pśewześ, stwóŕbu wobzwarnowaś. Taku nutśikownu wjasołosć teke namakajomy pśez case tužyce a nuze, gaž se wuwědobnijomy, až jo z nami Jezus Kristus, kenž jo smjerś pśewinuł. Paul Gerhardt jo sam wjele tužyce w tśiźasćalětnej wójnje nazgónił. Jo zgubił styri źiśi a swóju žeńsku. Jo kradu późiwanja gódne, až weto taki wjasoły kjarliž jo mógał napisaś. To pśiźo z dowěry, až Bog pśeměnijo wšyknu tužycu do radosći.

Kak móžomy njebjaske kralojstwo wopisowaś? Cesto nam to wjelgin śěžko padnjo. Myslimy se, njebjo jo tšašnje wóstudne. Hela jo tomu napśeśiwo bejnje interesantna: Tam se něco tšoj! Wobydlarje njebja wokoło sedaju na mrokawach a póžedaju za piwom. Paul Gerhardt pak namakajo druge, gnujuce wobraze za zbóžnosć na njebju. Jo swětłučke gumno połne rědnučkich rostlinow a kwětkow z wobmanjajucymi wónjami.

Slědkoju jo to w kjarližu kradu nawopaki: Mój Kněz a Bog pyta njebjaske gumno we mnjo. Mója wutšoba dej sam taki paradizowy kwětašk byś:

14Daj twójom Duchu do mnjo pśiś,
ab mógł kaž bom se zeleniś
a nowu pyšnosć dostaś.
daj, až we twójej zagroźe
ak kwětašk zakwitł lubosnje,
kenž dej śi k cesći wóstaś,
kenž dej śi k cesći wóstaś.DK 324

Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na stwórtu njeźelu pó jatšach (Cantate), 2021-05-02.

Bibliski citat pó: Biblija: Nowośišć na zakłaźe serbskeje Biblije z lěta 1868.
Chóśebuz: Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi 2020.

Duchowne kjarliže, Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšyn 2007 (DK 324).

Jatšy njejsu wupadnuli

Jatšy njejsu wupadnuli

Žedna proznota

Južo k drugemu razoju njejsmy mógali jatšy rědnje wóswěśiś. Njejsmy měli žednogo jatšownego wognja, žedneje jatšowneje fryštuki z wósadu a žedneje namšy z wjasołym spiwanim – gaž wóna jo zewšym była. Wjele cerkwjow jo proznych wóstało. Prozny jo był teke row Jezusa, na tśeśem dnju pó kśicowanju. To njejo pak dało naźeju tym žeńskim, kenž su tam šli, nawopak, wóni su se wjelgin zlěkali. Janźel jo pak jim gronił: „Njezlěkajśo se, wy pytaśo Jezusa wót Nacareta, togo kśicowanego; wón jo stanuł, a njejo tudy.Mk 16,6

Naźeja jatš se njezepěra na prozny row. Kśesćijańska naźeja se pócera z nazgónjenja, až kśicowany Jezus Kristus jo žywy mjazy nami. Tak stej dožywiłej wuknika na droze z Jeruzalema do Emausa. Spócetnje njejstej póznałej togo cuzego, ale w momenśe, ako Jezus jo jima klěb pódarił, stej wiźełej, až jo górjej stanjony, kenž jo kusk drogi z nima šeł. Wón wiźešo našu tužycu, jo nas pśewóźował, jo mjazy nami.

Z tešnice a tužyce dla proznoty nastawa wěra, až smjerś jo pśewinjona. Bog nadejźo luźi, kenž tšach maju a kótarychž jo samotno. Wón njedajo nam na pokoj, razka nic, gaž se wót njogo wótchylamy, dla togo, až proznota cyni nas njewěstych abo až žednych wulicowańkow wót górjejstawanja njamóžomy wěriś. Mimo cwiblowanja žedna wěra njejo, a mimo wěry cwiblowanje njejo. Mě jo cuzy kuždy fundamentalizm, kenž twarźi, až jatšowna powěsć jo kradu dopokazana abo nawopak taki, kenž groni, až wšykno jo absurdne. Musymy wuknuś, metaforisku rěc Biblije pšawje rozměś. Naš Bog jo Bog žywjenja, nic rowa. Z Jezusom jo nam pokazał swójo cłowjecne woblico. To wóstanjo na pśecej. Wón pśiźo nam na zadoru, stoj na droze a groni: Ja som how!2 Mojz 3,14 „Som z wami kuždy źeń, až do kóńca togo swěta.”Mt 28,20 Proznota rowa njejo to, což jatšy wugótuju. Napołnijo se ze žywym Bogom. Na togo dejmy se orientěrowaś. Tak njedejali prozne cerkwje na nejwušem swěźenju kśesćijaństwa slědne słowo byś. Jatšy su swěźeń górjejstawanja: Jezus jo proznotu pśewinuł. Jo górjej stanuł, jo napšawdu górjej stanuł. Tak móžomy teke w casach mimo wuglěda naźeju měś.

Bóže słowo na cerkwinem łopjenje Nowego casnika, 2021-04.

Bibliske citaty pó: Biblija: Nowośišć na zakłaźe serbskeje Biblije z lěta 1868. Chóśebuz: Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi 2020.

Bildka: Wobraz górjejstawanja na korje dešańskeje cerkwje.

Kriza a wědomnosć

Kriza a wědomnosć

Alternatiwna lichota měnjenja

W kuždej krizy štycy šansa, se groni. Napšawdu? Drje za tym, kaka to kriza jo. Wjelike krize, ako ta tšašna tšojna katastrofa w Japańskej pśed 10 lětami, woporam we Fukuśimje a w prowincy Tohoku žednu šansu njejsu dali. Teke tych wušej 30000 družynow zwěrjetow a rostlinow, kenž jo wót wótemrěśa wobgrozonych, njeby tu wuchadnu sadu wobtwarźiło.

Spócetne grichiske słowo κρίσις (krísis) ma wóznam měnjenje abo rozsuźenje. W tych padach, źož mamy něco rozsuźiś, dejali wěźeś, kótare móžnosći ga mamy. Historikarje, pšawizniki za mjazynarodne pšawo, epidemiologi, narodne góspodaŕniki a wójaŕske eksperty su se wobjadne, až luźe źe njewuměju derje rozsuźowaś. We Wójnskej fibli Bertolt Brecht pišo, až luźe lěbda něco z katastrofow pśiwuknu. Lubjej se pyta za winowatym. Jadnore wótegrona su za spódobanim: Chinezarje, Bill Gates z jogo mjazynarodnym pśiseganim, wuše mócy abo pomsć sknechtowanego wobswěta. To wšo znani wó wótpokazanju pśinawuknuś. Ta słaba zamóžnosć wuknjenja ma paradoksnje cyniś z wěru do racionalnosći wědomnosći. Z teje wěry slědujotej cesto dwě pśeśiwnej, ale jadnak fatalnej njedorozměśi: Na jadnom boce se njekritiski mysli, až wěsty wuslědk slěźenja jo absolutna, na pśecej a wšuźi płaśeca wěrnosć. Na drugem boce se pśekritiski pśiswójujo pozicija, až rozdźělne rezultaty wótbłyšćuju alternatiwnu realitu. We wobyma padoma se njeglěda na wobstojnosći, kenž lajki mimo dokradnych slězynowych fachowych znaśow cesto pódgódnośuju. Na nich se jadnorosći dla w popularnych medijach zabywa.

Jo pak jano jadna wěrnosć, jadna realita, wóna jo bźez alternatiwy. Pytanje za wěrnosću se pomjenijo wědomnosć, kótaraž žednogo kóńca njama. Nic njama cyniś z wěru, dokulaž se złožujo na ewidencu. Aby pytanje za wěrnosću wuspěšne było, musy se bźez pśedsudkow definěrowaś, pód kótarymi wuměnjenjami něco płaśi. To teke groni, až wšykne wědomnosći muse cuze wobwliwowanje z boka politiki, popularnych medijow abo finance konsekwentnje wótpokazaś. Nejlěpše, což móžo wědomnosć podaś, su dopóznaśa, kenž se mógu pśekontrolěrowaś. Ta wěrnosć jo aktualny staw, kenž pak witśe z nowymi rezultatami móžo byś pśestarjety. Wěcej to njejo, ale rownocasnje jo to pśewšo wjele. Tym relatiwnym wědomnostnym dopóznaśam mamy se źěkowaś za wšykno. W kolektiwnem wobchadanju z krizami musy wědomnosć pśecej zasej na rozměru a mroki dopóznaśow pokazaś. Wědomnosć njeznajo žednych měnjenjow, jano fakty, togodla tam njejo žedna lichota měnjenja. Pśeśiwo njerozymnym gronam wót lichoty měnjenja we wědomnosći, na pśikład wó pśeměnjenju klimy abo wó genmanipulaciji pśez šćěpjenje, musy se zakšocyś. Pótom jo kriza šansa, ku kótarejž teke wědomnostne wuslědki pśinosuju ako to, což su: ako esencielny schójźeńk dopóznaśa.

Komentar za Rozhlad 2021

Bildka: Matematika za zwenkazemskich.

Hiobowa powěsć

Hiobowa powěsć

גואָל

W normalnem paźe, wósada wócaka wótegrona wót prjatkowanja: Kak dejmy žywe byś; co by Jezus k tomu gronił; kak móžomy tu jadnu abo drugu sadu Biblije rozměś. Ja wšak k tomu tekstoju wót Hioba žedno definitiwne wótegrono njamóžom daś. Ale měnim, až weto se wupłaśijo zaběranje z Hiobom. Rowno śichy abo pasioński cas se derje za to góźi.

To słowko wó Hiobowej powěsći jo derje znate – to jo powěsć, kótaraž jo wjelgin špatna a pśiźo w njezgódnem casu. Za to jo ten luź Hiob ze Starego testamenta znaty: Wón dostawa stawnje nowe špatne powěsći. Spócetnje wón se ma wjelgin derje. Pótom wšak wšykno zgubijo: bogatstwo, familiju, strowosć.

Jogo pśijaśele pócwibluju na njom. Wóni su měnjece: Ten zawěsće jo něco wopacnego cynił, jo něco napórał! Ten nam něco zatajijo. Bog jogo štrofujo za jogo grěchy.

Ale Hiob se wobskjaržyjo. Wón groni: Ně, nic, nic njejsom cynił. Som Boga pśecej wěrny był a se mam za jogo kazni.

Jo ga take śerpjenje spšawne? Hiob Bogu wěrny wóstanjo, swóju wěru njezgubijo. Ale kake sady to su, gaž jogo góle wumrějo: „Kněz jo jo dał, Kněz jo jo brał; mě togo Kněza buź chwalone.Hiob 1,21 Jo taka reakcija cłowjecna? Ja znajom luźi, kenž su takich słowow wót fararja dla z cerkwje wustupili. Južo na zachopjeńku cytanja cu knigły zacyniś. Derje, až Hiob taki ryśaŕ jo, ja ga to njejsom, ja to njamóžom wuźaržaś.

Hiob pak se wobora a njoco akceptěrowaś swój kjabel. Wobskjaržyjo se pla Boga, dla tog, až jogo drogi njerozmějo a njamóžo zacuś Bóžu bliskosć. Wšyken gniw, jogo wobtužnosć a cełu bědu wugronijo pśed Bogom. To wjelike pšašanje, kenž jogo tešni, jo jadno a samo słowko: COGODLA? Cogodla to wšykno? To jo to samske słowo, z kótarymž jo wumrěł Jezus na kśicy: Mój Bog, mój Bog, cogodla? Cogodla sy ty mě spušćił?

Njegluka se njedajo z rědnymi słowami zalimowaś, ako „To musymy wuźaržaś. Druge to hyšći góršej maju.” Teke wóne wótegrono njepomaga, až Bog ga nas pśecej lubo ma.

Jo, wótergi gramjejomy Bogoju. Ale gaž z Bogom gniwamy, jogo njepušćijomy. Gaž z Bogom gniwamy, wón nas njepušćijo. Rozestajajucy z Bogom Hiob zdobywa dowěru. Rowno wesrjejź wójowanja z Bogom Hiob namakajo tu rědnučku sadu „Wěm, až mój humóžnik (גואָל) jo žywy.Hiob 19,25

Jo to wótegrono na pšašanje COGODLA? Ja njewěm. Ale sada wubuźijo naźeju. Tam jo něchten, kenž za mnjo stoj abo rukujo, kenž mě wupórajo ze wšyknych nuzkanjow a nuzow togo swěta. Něchten, kenž napóslědku móžo wótegroniś na wšykno, což w tom žywjenju mimo wótegrona jo zwóstało. „Togo samego budu ja k mójomu strowju wiźeś”. Hiob 19,27

Prjatkowaŕski impuls na mšu we Wjerbnje na pětu njeźelu spótnego casa, 2021-02-21.

Bibliske citaty pó: Biblija: Nowośišć na zakłaźe serbskeje Biblije z lěta 1868. Chóśebuz: Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi 2020.

Wóno se sta Knězowe słowo

Wóno se sta Knězowe słowo

וַיְהִי דְבַר־יְהוָה

Jonas huda se a huběgašo pśed Knězom a kśěšo na mórjo a pśiźe dołoj do Jafa.Jon 1,3 To jo njewósebny zachopjeńk zapśimujucego wulicowańka Starego testamenta. Jo, Biblija ma teke dyrdakojske romany za nas, nic jano suche napominanja a kazni.

Jonas, ten profet, njama lušt, nadawk Kněza dopołniś a lubjej něźi pó swěśe tretoli. Wón źe ma pśinjasć špatnu powěsć městoju Ninive, tomu wjelikemu głownemu městoju assyrskego kralojstwa. Chto ga jo rad pósoł takich złych nowosćow? Daś jo, kaž co, Jonas se dajo na wuběgi. Mysli se napšawdu, až móžo Bogoju wuběgnuś? Zazdaśim wón to wěri, ale to zewšym njejo móžno. Stanjo se njegluka, ako jo snaź doprědka wiźeś, gaž se něchten na kśiwe drogi dajo. Na pśewóze do Tarsisa pśiźo łoź do śěžkego štorma, a Jonas se skóro zalewa. „וַיְהִי דְבַר־יְהוָה (Wóno se sta to Knězowe słowo)”. Jon 1,1 Bog dogónijo njepósłušnego profeta – pśez wjeliku rybu. Ta ryba jogo pśed zalaśim wumóžyjo. Tśi dny pózdźej jo zasej na zemju wuplunjony. Jonas jo na źiwnučku wašnju wumóžony. W tej ekstremnej situaciji ma cas, wó swójom žywjenju dokradnje pśemysliś. Dostanjo drugu šansu a dajo se na drogu do Niniveja. Prjatkujo tam wobydlarjam, až Bog ten Kněz co nad nimi suźiś, dla togo, až su wjele złego cynili. Kak su te luźe na to reagěrowali? No jo, wóni su se napšawdu změnili, pśiznali swóje grěchy a chopili hynakše žywjenje. Bog se wjaseli, gaž luźe póznawaju swóje winy a pšose wó zmilnosć a wódawanje.

A co cyni Jonas? Wón jo rozgórjony, až pódermo jo wusud do Niniveja pśinjasł. Njamóžo rozměś, až Bog nještrofujo. Toś Jonas dostanjo dalšne pówucenje. Narosćo źiwnučki bomcyk, kenž Jonasoju chłodk dawa. Ale ten bom pó krotkem casu ginjo. Jonas groni: „Z pšawom ja se gniwam až do smjerśi.Jon 4,9 Na to Bog se pšaša profeta: „Tebje jo luto teje banje, na kótarejž ty njejsy źěłał. … A mě njedejało luto byś Niniveja, takego wjelikego města, we kótaremž jo wěcej nježli hundert a dwaźasća towzynt luźi”? Jon 4,10

Což pódla cłowjekow njemóžne jo, to jo pódla Boga móžne.”Lk 18,27 Wótergi se groni, až Bog Starego testamenta zmilny njejo. Knigły profeta Jonasa nam wulicuju něco drugego. Z gronkom na źinsajšnu drugu njeźelu spótnego casa ga móžomy ako grěšniki pśecej zmilnosć Kněza wócakaś. Bjatujmy ze słowami psalma 86: „Ty pak, Kněžo Bog, sy zmilny a gnadny, sćerpny a wót wjelikeje dobrośi a wěrnosći. Chyl se ku mnjo, buź mě gnadny.”Ps 86,16

Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na drugej njeźeli spótnego casa, 2021-02-28.

Bibliske citaty pó: Biblija: Nowośišć na zakłaźe serbskeje Biblije z lěta 1868. Chóśebuz: Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi 2020.

Rozmějoš, což lazujoš?

Rozmějoš, což lazujoš?

Pós 8,30

wusoki egyptojski zastojnik pśiźe do Swětego města, do Jerusalema, aby se wobgónił, co to na se ma z tym „žywym Bogom“. Zaźiwany se woglědowaŕ wobglědowašo nabóžny swěźeń. Nic njerozmějašo. Boga njamóžašo niźi wiźeś. Teke w tempelu žednogo Boga njenamaka. Wobtužony se dajo na domojdrogu. Njejo pak kśěł domoj pśiś z proznyma rukoma a bźez wuswětlenja. Nježli až wótjěźo, kupi sebje Bibliju, to groni jadnu pergamentowu rulu z tekstom profeta Jezajasa. Sednu se na swój wóz a chopi cytaś. Ako wuźěra na te cuze hebrejske pismika, jo pó krotkem casu ceło bźezradny. Wón pismikowa: „חֲזֹון יְשַעְיָהוּ בֶן־אָמֹוץ – To jo wiźenje Jezajasa, Amosowego syna…„Jez 1,1 A dalej: „Wón jo ako wójca k zarězanju wjeźony, a ako jagnje pśed swójim stśigarjom nime jo, tak njejo wón wótwórił swóje husta“. Jez 53,7 Tak cytajucy stawnje wěcej zacwiblowašo. Njerozmějašo; co to wšo dej groniś?

Naraz stoj pśi wózu cuzy cłowjek, kenž se na zastojnika wobrośijo: „Rozmějoš ty teke, což lazujoš?Pós 8,30 Ten pšosy cuzbnika, aby se k njomu sednuł a jomu rozkładł, chto to jo, to Bóže jagnje. Hyšći se jomu njeswida, až jo kazał Filipu, jadnomu pósołoju Jezusa, kenž móžo ceło dokradnje wót žywego Boga wulicowaś.

Ako tomu egyptojskemu drogowarjeju jo se drje zejšło młogemu, kótaryž jo zachopił cytaś w našej starej cesći dostojnej serbskej Bibliji z lěta 1868. Tam a how smy ju hyšći za wjele pjenjez kupiś mógali w antikwariatach. Ale sam pismikowaś w šwabachu, w tych staronimskich znamuškach? Tekst jo wěc a wěcej jano něco za znajarjow a fachnikow był. Kak móžomy rozměś Bóže słowo, gaž wójujomy z pismikami?

Dłujcko jo se w Serbach diskutěrowało, kak mógali zwónoźeś nowe wudaśe Biblije w dolnoserbskej rěcy. Poměry njejsu byli zgódne. Něga stat a cerkwja stej wjele mócow nałožowałej, aby se serbska rěc pódtłocyła, zakazała a wutamała. Wětš jo se pak pśewobrośił. Smy wjelgin źěkowne, až smy dostali za nowośišć pjenjeze wót bramborskego kulturnego ministaŕstwa a wót ewangelskeje cerkwje. Njezabyś dejm teke pilne a lěta dłujke źěło bibliskeju kupkowu Serbskego instituta a cerkwinego Spěchowańskego towaristwa. Něnto móžomy Bibliju zasej w rukoma źaržaś – a cytaś w nacasnem pšawopisu a w modernej sajźbje. Wótněnta móžomy se na dalšne źěło daś. Rozmějomy hyšći, což lazujomy? Gaž Bibliju wócynijomy, źiwamy se wó tom, kak wjele jo se změniło w našej rěcy w běgu połtera stolěśa – a teke wó tom, kake rědne rěcne wobroty su skóro wótzabyte. Mudrosć Swětego pisma jo pak za nimjernosć, teke, gaž jeje cłowjecna formulacija se zda zestarjeta.

Egyptojski zastojnik, wó kótaremž wulicuju Pósołske statki, jo se z Filipom rozgranjał, co jo zmysł teksta. My dejmy se teke nadrobnje wuměniś, aby pšawje rozměli, což lazujomy w našom bibliskem pókłaźe.

Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na prědnu njeźelu spótnego casa, 2021-02-21.

Bibliske citaty pó: Biblija: Nowośišć na zakłaźe serbskeje Biblije z lěta 1868. Chóśebuz: Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi 2020.

Bildka: Marion Kwicojc.

Nowośišćoju serbskeje Biblije wót 1868

Nowośišćoju serbskeje Biblije wót 1868

וַיְהִי דְבַר־יְהוָה – Wóno sta se Knězowe słowo (Jon 1,1)

Biblija ma dłujku historiju. Słowo biblija (βιβλία) měni w grichiskej rěcy knigły abo papyrusowe rule. Ako Swěte Pismo kśesćijaństwa ma dwa źěla: Prědny abo Stary Testament wobpśimjejo swěte pismo žydojstwa, kenž jo pomjenjony ako תַּנַ״ךְ‎ (tanach), a dalšne dodatne teksty. Wšykne su byli kanonizěrowane, to groni, ako zakład religije pśipóznate, až do prědnego stolěśa pó Kristusowem naroźenju. Stary Testament ma 39 knigłow. K tomu pśidu pózdźejše pisma Starego Testamenta, tak pomjenjone apokryfy. Drugi źěl jo ten Nowy Testament, kenž ma 27 knigłow, kenž zapowědajo Jezusa Kristusa ako wumóžnika a Syna Boga. Dwójoźělna Biblija su nejcesćej śišćane a do nejžwěcej rěcow pśełožone knigły na swěśe.

Pśełoženje teksta do drugeje rěcy jo pśecej wobśěžna nastupnosć, samo zwažna wěc. Tak su na pśikład normalnemu Srjejźnoeuropejarjeju žywjeńske wobstojnosći w Japańskej tak cuze, až pśełoženje japańskego klasiskego teksta pó słowje jo dopołnje njerozymliwe. K tomu pśiźo kradu drugi system gramatiki, znamuškow a słowotwóŕby. Wjelgin lažko se zgubijotej zasadna ideja teksta a wósebnosć rěcneje konstrukcije, gaž se jano ze słownikom sejźi a wopytajo beletristiske, filozofiske abo nabóžne źěło linearnje słowo pó słowje pśestajiś. Teke z nejwětšym pilnowanim njamaju pśestajone dramy Shakespeara a epose Homera tu samsku rěcnu a basnikaŕsku substancu ako w originalnej rěcy. To płaśi teke za historiske nimske pěsnistwo ako na pśikład Nibelungenlied. Jo to teke tak z Bibliju? Njejo źěło wuměłstwa, ale ma pósrědniś bytše pósołstwo wšyknym luźam. Toś to pósołstwo pak njejo bźezcasowe słowo, kenž ako abstraktnu formulu móžomy mimo problemow do kuždeježkuli rěcy konwertěrowaś. Pósołstwo jo spócetnje myslone było za luźi w dalokem swěśe a casu. Jich rěc jo zroźona pśez žywjeńske poměry a nazgónjenja, kenž južo dawno njejsu naše. Chtož ma zaměr, Bibliju pśestajiś abo pśełožk cytaś, musy wopśimjeś kradu cuze rěcne wobroty a drugu wašnju myslenja. Wjelicki historiski, socialny a kulturelny wótstawk mjazy swětom Biblije a něntejšnym swětom jo wjelgin wupominajucy.

Źinsa jo snaź samorozmějucy, až se Biblije pśestajujo z jich originalnych rěcow. Za Stary Testament jo to pśedewšym hebrejšćina a pó źělach aramejšćina – ta wobchadna rěc w Bliskem pódzajtšu hyšći za cas Jezusa –, za apokryfy a Nowy Testament grichišćina. Katolske pśełožki su se dłujki cas orientěrowali pó za romsko-katolsku cerkwju oficialnej łatyńskej wersiji, pó vulgaśe. Gano jo pak kurija teke staru cesći dostojnu wulgatu z hebrejskimi a grichiskimi zakładnymi tekstami pśirownała a skorigěrowała.

Problem z originalnymi rěcami Biblije jo, až njejo wěste, kótara wersija teksta jo rozsudna. Wšakorake jadnotliwe spise, kenž w Bibliji mamy, njejsu se zdźaržali w originalu spisarja. Pśedlažece rukopisne bibliske teksty póchadaju z pózdźejšych lětstotkow a se bejnje wótchylaju. Bibliske slěźenje musy wunamakaś z wědomnostnymi metodami, kótary rukopis jo nejlěpšy, a kótara wašnja cytanja abo interpretacija dajo ten bibliski zakładny tekst, kenž by se makał nanejlěpjej z originalom.

Akle humanizm 16. lětstotka jo zachopił se dopomnjeś na hebrejske a grichiske teksty Biblije. Knigły wudane wót Erasmusa Rotterdamskego (wokoło 1467–1536) a Johannesa Reuchlina (1455–1522) su spśistupnili je reformatoram z Wittenberga. Na zakłaźe tych knigłow w spócetnych rěcach jo Mjertyn Luther (1483–1546) mógał wózjawiś w lěśe 1522 nimski pśełožk Nowego Testamenta a w lěśe 1534 prědne cełkowne wudaśe Biblije. W lěśe 1545 jo wujšeł slědny, z jogo ruki pśeźěłany nakład, kenž jo se wužywał w Nimskej až do 19. stolěśa a jo był zakład wšakich sekundarnych pśestajenjow. Śišćane wudaśa Lutheroweje Biblije su byli rozsuźece za reformaciju. Pó dokóńcenju w lěśe 1522 jo Luther hyšći raz pśeglědał Nowy Testament ze swójimi towarišami, tak ako teke w dalšnem běgu njejo sam źěłał. Weto nosy pśełožk wšuźi jogo jasny rukopis. To se pokazujo w mócy rěcy a w teologiskem wusměrjenju. Luther jo sam wopisował swóje principy, nejwuraznjejše w traktaśe „Sendbrief vom Dolmetschen“ z lěta 1530. Mimo póśěga k hebrejskim a grichiskim tekstam su charakteristiske:

  • Zasada jo, až „zmysł teksta jo wažnjejšy ako pśełožk pó słowje”, to groni, Lutherowy pśełožk jo lichotnjejšy ako ten jogo pśedchadnikow.
  • Pśestajenje dej wusměrjone byś na rěc luda, kenž se wótbłyšćujo w jědernych a wobraznitych formulacijach.
  • Zakładne teologiske rozsudy maju direktny wliw na pśełožk, což wjeźo k dodatnym rozjasnjenjam a rozměśu Starego Testamenta ako wusměrjonego na Kristusa (wósebnje w psalmach), a na změnjony rěd bibliskich spisow,
  • Pśestajarja ma zajmowaś wugroniwosć a rozymliwosć tekstow a wón musy dojśpiś mócny rěcny rytmus a poetiski zuk.

Lutherowy pśełožk Biblije jo se rozšyrjał wjelgin malsnje pó cełej srjejźnej Europje, a to głownje pśez nowu wašnju knigłyśišća ze zgibnymi śišćaŕskimi pismikami. Su wědomnostniki, kótarež z togo wuchadaju, až w lěśe 1533 jo južo kužda źaseta nimska domacnosć měła Lutherowy Nowy Testament doma. Nejwažnjejšy wuspěch jo, až Lutherowa biblija roznosujo reformatoriske myslenje. Jadno z wuznamnych pominanjow reformacije jo było, až luźe maju pšawo, Bóže słowo słyšaś a cytaś w maminej rěcy. To jo měło wažne konsekwence za druge rěcy.

Wjelgin jěsno jo pśišła reformacija do Łužyce. Južo w lěśe 1522 jo w Chóśebuzu prjatkował něgajšny franciskanaŕ, Serb dr. Jan Brězan (✶ 1488 w Chóśebuzu, †  1549 w Kralowcu), pó nowej reformatoriskej wašni. W lěśe 1548 jo pśestajił Mikławuš Jakubica (✶ njeznate, †  wokoło 1563) Nowy Testament do serbskeje rěcy. Zeprěł jo se na nimski pśełožk Mjertyna Luthera a pósłužył jo se pódzajtšno-serbskego, žarojskego dialekta. Źěło jo dokóńcył „srjodu pó swětem Jakubje”, to jo 1. awgusta 1548. Jo pótakem jaden z prědnych pśełožkow Lutheroweje Biblije do drugeje rěcy. Wuźěło Jakubice pak njejo mógało se tegdy śišćaś, nejskerjej dla zakaza ewangelskich śišćaŕnjow w lěśe 1547 pśez katolskego krala a pózdźejšego kejžora Ferdinanda I (1503 – 1564). Wóno jo toś słužyło ewangelskim Serbam jano ako rukopisna pśedłoga. Pśestajenje jo pak wažny rany pomnik serbskeje rěcy. Jadnučki zawóstajony eksemplar jo nadejšeł w 19. stolěśu w barlinskej Kralojskej bibliotece pólski slawist Andrzej Kucharski (1795–1862). Rukopis se chowa źinsa w Pšuskem kulturnem archiwje w Barlinju.

Žywjeńske wobstojnosći prědnego pśełožowarja Nowego Testamenta do serbskeje rěcy njejsu dokradnje znate. Žedne informacije sam dał njejo a dalšne žrědła z prědneje ruki znate njejsu. Slěźarje se mysle, až wón jo ten prjatkaŕ Nicolaus Kubike abo Kubke, kenž jo statkował wokoło lěta 1524 w Lubanicach/Laubnitz na pódpołnoc Žarowa (Sorau, źinsa pólske Żary). Teke wěsty Jakob, kenž jo faraŕ był w Lindrozu/Linderode (źinsa pólske Lipinki Łużyckie), abo tamny faraŕ Nikolaus Jakobi (zazdaśim 1556–1563) stej móžnej awtora. Wobej jsy stej słušałej k cerkwinej załožbje awgustinskich kanonikow w Žaganju (nimski Sagan, źinsa pólski Żagań), kótarychž abt Paul Lemberg jo se južo reformaciji w dwaźastych lětach 16. lětstotka pśiwobrośił.

Prědne śišćane knigły w serbskej rěcy su byli „Serbske kjarliže a Mały katechismus“ z lěta 1574 wót tšupcańskego fararja Albinusa Mollerusa (✶ 1541 w Tšupcu, †  1618 w Starej Darbni). Wažny zakład za wuwiśe nacasneje dolnoserbskeje pisneje rěcy jo wšak połožył Jan Bogumił Fabricius (✶ 1681 w Zwěrinje nad Wartu, †  1741 w Chóśebuzu). Jo se naroźił w Zwěrinje nad Wartu (nimski Schwerin an der Warthe, pólski Skwierzyna). Jo studěrował teologiju w Gießenje a Halu a jo był mócnje wobwliwowany wót Augusta Hermanna Franckego (1663–1727) a idejow pietizma. Kněžk Carl Hildebrand von Canstein (1667–1718), kenž jo załožył biblisku biblioteku w Halu nad Solawu, a kórjeński kněžk Christian von Pannwitz (1655–1703) stej se zasajźiłej za Fabriciusa, tak až jo dostał w lěśe 1702 faraŕske městno w Kórjenju. Rownož Fabricius jo był nejskerjej nimskego póchada, jo sebje malsnje pśiswójł serbsku rěc. 1709 jo był pówołany za wušego fararja do Picnja, a 1726 za promšta do Chóśebuza. Z pódpěru wudowy kněnje Anna Justina von Pannwitz (1664 – 1716) jo załožył w Kórjenju śišćaŕnju, źož jo wudawał serbske duchowne knigły. W lěśe 1706 jo to był Lutherowy Mały katechismus, a w lěśe 1709 jo wudał Nowy Testament w dolnoserbskej rěcy na zakłaźe staršych pśełožkow. Dalšne nakłady su z lět 1741, 1759, 1775 a 1848. Wšykne su dwójorěcne serbsko–nimske, aby Serby mógali lěpjej nimski nawuknuś.

Źěło Fabriciusa jo dalej wjadł gołkojski serbski faraŕ Jan Bjedrich Fryco (✶ 1747 w Gołkojcach, † 1819 tamkor) z pśestajenim Starego Testamenta do dolnoserbšćiny. W lěśe 1791 jo skóńcył pśełožk Starego Testamenta, kenž jo wujšeł w Chóśebuzu pla Kühna w lěśe 1796.

Fabriciusowy Nowy Testament a Stary Testament Fryca jo zredigěrował faraŕ Jan Zygmunt Bjedrich Šyndlaŕ (✶ 1758 we Wjerbnje, † 1841 w Picnju). W lěśe 1821 jo wudał dwójorěcny Nowy Testament. Rewiziji stej wujšłej cysto serbskej w lětoma 1822 (Nowy Testament) a 1824 (Stary Testament). Cełkowna śišćana Biblija jo z tym k prědnemu razoju w dolnoserbskej rěcy k dispoziciji stojała, pśisamem 300 lět pó Lutherowej nimskej Bibliji. Za tym až jo w lěśe 1706 Michał Frencel (✶ 1667 w Běčicach, † 1752 w Budestecach) wobstarał pśełožk Nowego Testamenta do górnoserbšćiny, jo južo w lěśe 1728 wujšła w Budyšynje cełkowna górnoserbska Biblija pó Lutherowem pśełožku ako wuslědk procowanja styrjoch fararjow z budyšyńskego wokrejsa: Jana Běmarja, Mateja Jokiša, Jana Langi a Jana Wawera.

Wudaśi Nowego Testamenta wót Fabriciusa (1709) a Starego Testamenta wót Fryca (1796) stej wažnej etapje we wuwiśu dolnoserbskeje pisneje rěcy. Gołkojski faraŕ Karlo Eduard Haußig (✶ 1821 w Chóśebuzu, † 1870 w Gołkojcach) jo měł wjeliki późěl na wudaśu cełkowneje dolnoserbskeje Biblije w lěśe 1868. Z pomocu drugich fararjow jo tekst redigěrował a na śišć pśigótował. Sobuźěłaśerje su byli wósebnje Kito Albin-Górjenojski, Pawoł F. Broniš-Lutojski a Jan B. Tešnaŕ. Z połnym pšawom móžomy wudaśe dolnoserbskeje Biblije z lěta 1868 ako „Haußigowu Bibliju” pomjenjowaś. Nejskerjej jo pśedsłowo togo wudaśa Biblije teke z pjera Haußiga, rownož žeden pódpis njama. Wuznamnu rolu za tu ediciju Biblije jo grał faraŕ Jan Bjedrich Tešnaŕ (✶ 1829 w gołkojskej Pódgóli, † 1898 w Oeynhausenje). Wón jo wudał w lěśe 1860 pśeglědany Nowy testament, kenž jo był pśewzety do wudaśa Biblije z lěta 1868. W zwisku ze źěłom na nabóžninskich knigłach a spiwarskich a za Bramborski Serbski Casnik jo Tešnaŕ zestajił pšawidła za dolnoserbski pšawopis, kótarež su płaśili w głownem až do lěta 1952. Lěcrownož jo statkował wót lěta 1862 až do swójeje smjerśi w lěśe 1898 daloko pšec wót domownje w dolnošlazyńskej jsy Nieda (źinsa pólski Niedów), jo zaměrnje źěłał za serbstwo. W lěśe 1880 jo sobu załožył Maśicu Serbsku ako dolnoserbske wótźělenje Maćice Serbskeje, togo cełkownego wědomnostnego zjadnośeństwa Serbow, a jo statkował ako jeje pśedsedaŕ. Wliwa połna a pla serbskich luźi wjelgin woblubowana jo była jogo zběrka prjatkowanjow z titelom „Ten Kněz jo mój pastyŕ”. Knigły su wujšli w Chóśebuzu w styrich nakładach w lětach 1869, 1879, 1892 a 1900.

Něnto pśedlažece śišćane wudaśe Biblije nowe pśestajenje abo wobšyrne wobźěłanje njejo, ale nowa edicija wudaśa Haußiga z lěta 1868 w źinsajšnej ortografiji. Za ten projekt stej Serbski institut z. t. a Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. wusko kooperěrowałej. Jo było wót samego zachopjeńka jasne: Tuchylu njejsu kapacity pśełožyś Bibliju wótnowotki. Wót slědnego wudaśa jo se wšak minuło wušej 150 lět. Źinsa jano mała gjarstka wumějo běžnje cytaś tekst serbskeje Biblije stajony w šwabachu. Toś smy se rozsuźili, až tekst wóstanjo taki, ako jo. Jo dejał pak dostaś nowy woblak we formje łatyńskich pismikow a aktualizěrowanego pšawopisa. Měnimy, až w tej nowej drastwje pśistup k staremu tekstoju buźo cytarjam lažčejšy.

Weto wobgranicowanje na pšawopisne změny a łatyńsku sajźbu lažke a mimo problemow njejo. Musymy wobmysliś, až serbska Biblija se złožyjo zwětšego na nimski pśełožk Luthera. Z togo na pśikład pśidu take sady, kenž lěbda rozmějoš w serbskej rěcy: „Kótaryž, lěc wón rowno we Bóžem štałśe běšo, za rubnjenje jo njeźaržašo, Bogu rowny byś; ale huprozni sam se, słužabnikojski štałt na se wezecy, hordowa rowny cłowjekam, a na hoglědu ako cłowjek namakany.” (List na Filiparjow 2,6–7). To njejo serbska ludowa rěc, ale z nimskego teksta Luthera na zakłaźe komplicěrowaneje grichiskeje pśedłogi. Měnjone jo skerjej: „Jezus Kristus, kenž Bogu rowny běšo, na swójej rownosć z nim njejo wobstał. Město togo jo dał sam sebje, jo pśiwzeł póstawu słužabnika a bu rowny cłowjekam.”

Teologiska wašnja pśistupa jo se w slědnych 150 lětach dalej wuwijała. Stary Testament se źinsa wiźi ako znankstwo wěry israelskego luda, kenž Boga Wóśca ako prědny jo pśipóznał ako ten jaden samy Bog. Typologiske wukładowanja a pódtitele wótrězkow Starego Testamenta, kenž maju wujasniś, až Kristus jo napšawdu ten, na kótaregož su pokazali profety, w modernych Biblijach lěbda wustupuju. Teke rěcny pśistup k Bibliji jo se změnił. Na pśikład namakajomy ako direktne pśewześe Lutheroweje formulacije z lěta 1545 „Herr HERR” konstrukciju „Kněz Kněz“. W hebrejskem originalu tam stoj אֲדֹנָי יהוה. Tam wustupujucy tetragram יהוה (JHWH – Jahwe) Žyźi bogabójaznosći dla nikula njewugranjaju. Město togo se groni אֲדֹנָי (adonai, grichiski kyrios, Kněz). Te prědne słowo jo pak teke adonai, Kněz. Wótpowědujucy hebrejskej wašni wugronjenja togo wobrota ako adonai elohim město formalnego adonai adonai by było wjele lěpjej pisaś na tych městnach „Bog ten Kněz”, což jo we wulgaśe „Dominus Deus”.

Pisanje mjenjow togo śišćanego wudaśa źo do dalokeje měry pó serbskem teksće z lěta 1868 – ze wšymi inkonsekwencami. W Nimskej su wšake komisije lětźasetki dłujko wobradowali a pisanje bibliskich mjenjow naraźili. Weto mamy hyšći źinsa dwě tradiciji: ewangelsku, kótaraž se orientěrujo pó originalnej bibliskej rěcy, a katolsku, kótaraž se orientěrujo pó wulgaśe. Tak se pišo na pśikład Hiob a Ijob. Za serbske pisanje mjenjow njejsmy měli taku komisiju, kenž mógała naraźiś zmysłapołnu modernu wašnju pisanja mjenjow. Toś njejsmy mógali rozsuźiś, na pśikład kótara wašnja pisanja Ber-Seba, Berseba abo Bersaba, kenž wšykne wustupuju w Bibliji wót 1868, dejała byś ta głowna forma. Betlehem (בֵּית לֶחֶם) jo cesto interpretěrowany ako Bet Lehem, dom klěba. Weto pišomy pó serbskej tradiciji nadalej Betlehem. Pódobnje mógało to byś pla Ber(-)Seby. Takich formow jo w Bibliji z lěta 1868 wěcej ako towzynt, kenž su toś zawóstali kaž su.

Transkripcija do łatyńskich pismikow źinsajšnego pšawopisa źo za pśikładom drugich historiskich tekstow, na pśikład Casnikowa cytanka wót Ludowego nakładnistwa Domowina z lěta 2000. Musymy sebje wuwědobniś, až pšawopisnej principa stej wšakej. Źinsajšna ortografija glěda wěcej za póchadom słow, starša cesćej na wugrono. Źinsa pišomy na pśikład měke s ako ś. 1868 tam stoj ʃch (ʃ jo dłujke s we šwabachu). Źož pišomy a wugranjamy š, stoj 1868 ʄch (ʄ jo pśešmarnjone dłujke s). Awtomatiska transkripcija słowa „pisaʃch” dajo korektnje „pisaś” pó aktualnem pšawopisu. Słowo „puʃchcżiʃch” w starej formje dajo pó wugronje „puśćiś”, źinsa wšak pišomy „pušćiś”. Awtomatiska transkripcija teksta z kompjuterom jo musała take a wjele drugich pódobnych padow we wuwześowej tabeli zapśimjeś.

H-pisanje (pśedzłožki hu-, ho– město wu-, wo-, na pśikład humóžnik město wumóžnik) pśedłogi z lěta 1868 njejo aktualizěrowane. Z tym wótchyla se wersija w toś tom śišću wót wuchadneje dataje Serbskego instituta. Gramatika zewšym njejo změnjona, na pśikład wašnja cynjenja werbow IP/P, futur a druge. Stare leksikaliske formy (germanizmy, słowoskład) su tejerownosći wobchowane. Zawjadło jo se pak ó-towanje nowšego casa. Pisanje z h- jo w poziciji pśed „ó” aktualizěrowane, na pśikład „hoʃcżigaʄch” jo źinsa „wóstśigaš”. Dogromady jo to pak wjelgin mało padow. Tam, źož su wustupili nimske formy prěcnych pokazkow (na pśikład Röm. za Römer, abo Jac. za Jacob), su byli wuměnjone pśez serbske skrotconki (Rom. za List na Romarjow abo Jak. za List Jakuba).

Śišćane wudaśe dolnoserbskeje Biblije jo wuslědk wutrajnego źěła mani luźi pśez skóro źaseś lět. Biblisku kupku Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi z. t. (STSR) jo nawjedowała dr. Christiana Piniekowa, kenž jo zrownju redakcionelne a organizatoriske źěła wugbała. Cłonki kupki su byli: Lothar Burchhardt, Margot Hašcyna, faraŕ n. w. Hartmut Kaestner, Michał Kuryłłowicz †, dr. habil. Hartmut S. Leipner, Werner Měškank a Anna M. Šulcojc. Dr. Fabian Kaulfürst jo pśewzeł wědomnostne wjednistwo cełkownego projekta wót boka Serbskego instituta z. t. (SI). Smy źěkowne direktoroju instituta, dr. Haukemu Bartelsoju, za stawny zajm a pódpěru. Kompjuterowy eksperta Marcin Szczepański jo był zagronity za wšykne pšašanja wokoło digitalizacije a datowych bankow.

Wobźěłanje jo było wěcejschójźeńkowy proces: SI jo eksternej firmje Grepect GmbH Garbsen wótpisanje naskenowanego teksta Biblije w šwabachu do nadawka dał. Bibliska kupka STSR jo pśejšła w cesnoamtskem źěle ceły tekst z wušej 374000 słowami a jo jen pśirownowała z originalom z lěta 1868. Na kóńcu jo pśedlažała digitalna 1:1 kopija historiskego wudaśa z lěta 1868. Dalšny kšac jo był, zestajiś pšawidła transkripcije a tabelu wuwześow. Z tymi pšawidłami jo napórał dr. Fabian Kaulfürst digitalnu transkripciju serbskeje Biblije w šwabachu do łatyńskich pismikow w źinsajšnem pšawopisu. Do wersije z nowym pšawopisom prěcne pokazki wót jadnogo městna Biblije na druge su byli hyšći dodatnje integrěrowane. W spócetnem wótpisku źe wóni njejsu byli zapśimjete.

Cełkowna Biblija něnto pśedlažy we wšakich wersijach ako datowa banka w Serbskem instituśe. To móžo byś zakład za wědomnostne źěło a wšake nowe wudaśa a pśeźěłanja. Na zakłaźe tych datajow jo Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi w lěśe 500. jubileja reformacije wudało dolnoserbsku Bibliju ako CD. Ta digitalna edicija „Biblija 1868|2018” wobpśimujo slědujuce pdf-dataje:

  • stajany tekst w aktualnem pšawopisu,
  • sken originalneje Biblije w šwabachu z lěta 1868,
  • njezměnjona transkripcija teksta slědnego wudaśa z lěta 1868 we łatyńskich pismikach.

Serbski institut jo wózjawił dolnoserbsku Bibliju 1868 na swójich internetnych bokach www.dolnoserbski.de w tśich pšawopisnych wariantach: originalny tekst w šwabachu, transkripcija originalnego teksta do łatyńskich pismikow (antikwa) a wersija w źinsajšnem pšawopisu.

Za tym až w lěśe 2011 su wujšli žedne bibliske teksty w zmodernizěrowanej formje ako „Dolnoserbske perikopy”, kenž se wužywaju na serbskich namšach, su se Dolnoserby južo dłujko nowe wudaśe cełeje Biblije w swójej rěcy žycyli. W Pósołskich statkach namakajomy wulicowańko wó zastojniku z Etiopiskeje, kak wón jo pśišeł do Jeruzalema. Pśi tej góźbje jo kśěł něco nazgóniś wó Bogu Israela, kenž dej byś ten jaden samy a „žywy Bog“. Jo se kupił pismowu rulu, pótakem Bibliju, z pósołstwom profeta Jezaje a jo chopił cytaś. Naraz jo stojał na kšomje drogi cuzy cłowjek. To jo był Filip, kenž se na njogo wobrośijo: „Rozmějoš ty teke, což lazujoš?“ Tak jo se drje zejšło młogim, kótarež su chopili cytaś w Bibliji. Staru rěc a stare wobraze Biblije musymy znowa nawuknuś pšawje rozměś. Z tym se zasłužyjo, až se z tekstom dolnoserbskeje Biblije z lěta 1868 dokradnjej zaběramy.

Kraj Bramborska a Ewangelska cerkwja Barlinja–Bramborskeje–šlazyńskeje Górneje Łužyce stej śišćane wudaśe financielnje spěchowałej. Stajanje, śišć a wězbu su se realizěrowali pśez designerku Marion Kwicojc a nakładnistwo C. H. Beck.

Smy z wutšoby źěkowne, až jo se raźiło, pó wušej 150 lětach pśetergnjenja zasej nowe śišćane wudaśe Biblije w dolnoserbskej rěcy wózjawiś. Nowa edicija zawěsće mimo zmólkow njejo, tak ako kužde źěło z ruki cłowjeka. Bóže słowa Biblije su wšak za nimjernosć, teke w serbskej rěcy. Bog, naš Kněz, groni nam w 32. psalmje: „Ja cu śi rozhucowaś a tebje tu drogu pokazaś, pó kótarejž ty dejš chójźiś; ja cu śi z mójima wócyma pśewóźiś.” Tak dej Biblija w našej lubej rěcy nam nadalej pśewóźowaŕka byś.

Dosłowo w: Biblija: nowośišć na zakłaźe serbskeje Biblije z lěta 1868. Chóśebuz: Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. 2020.

Bildka: hsl

Bójazń a wjasele

Bójazń a wjasele

Pastyrje a my

Bójaźn

Njebójśo se!” – Toś to wołanje janźela z gódownego tšojeńka Lukasowego ewangelija jo mě lětosa wósebnje blisko.

8A pastyrje běchu we tom samem kraju na pólu pśi tych buchtach, a hobzwarnowachu nocy swóju rědownju.
9A lej, janźel togo Kněza stupi k nim, a kšasnosć togo Kněza jich hobswěśi, a wóni se wjelgin bójachu.
10A janźel źašo nim: njebójśo se, pśeto lej, ja zapowědam wam wjelike wjaseleLk 2,8–10

Carna noc jo na póli, źož pastyrje wuźaržuju ze swójeju rědownju. A wóni se bóje rubjažnikow abo źiwych zwěrjetow. Pó słowje tam stoj: „A wóni se wjelgin bójachu.Lk 2,9 Bóje se teke teje grozneje póstawy, kenž se jim zjawijo wesrjejź nocy.

Toś gódy se zachopiju z wjelikimi bójaznjami. Ale ta póstawa, kenž pśiźo z njebja dołoj w śamnej nocy, jo janźel, janźel Kněza. Ten groni: „Njedejśo se bójaś!” Ga móžomy jomu to wěriś? „Njebójśo se!” – to jo gódowne pósołstwo Biblije na pastyrjow, ale teke na nas, na wšyknych, kótarež se cuju sejźece w nocy žywjenja a se tšachaju.

Aktualna grasěrujuca pandemija wjeliki tšach wubuźi. To njejo jano tšach, na koronu zachórjeś, ale teke tšach pśed pśichodom. Uniwersita we Frankfurśe nad Mohanom jo se wopšašała 7000 młodych luźi, kake wustatkowanje korona na jich žywjenje ma. Wusej 45 % wót nich jo pśidało, až ma tšach pśed pśichodom. Jaden jo gronił, až rozdźělne měnjenja znicuju poměry, a towarišnosć se rozšćěpujo. Nichten njewě, kak se ma zaźaržaś. Drugi měni, až z pandemiju se wuwědobnijo, kak wažne socialne kontakty a śělne pśichylnosći su. Bóžko wšykno kamsy źo.

Tuchylu se musymy drje wjelgin bójaś wó žywjenje, kenž jo wobgrozone wót njewidobnego wirusa. Wšedne žywjenje, ak znajomy, jo mimo. Wirus napórajo, až kultura, zgromadnosć a wšo, což jo notne za žywjenje, jo w tšachośe, dla togo až bliskosć a małe wótstawki nam njetyju.

Bójmy se pśed wirusom, kenž miliony luźi pó cełem swěśe jo natyknuł a někotarych hundertowzynt jo wusmjerśił, kenž strowotniske systemy wobśěžkujo a zawody do konkursa nuzka. Eksistency na kulturnem pólu su wobgroźone a źěłowe městna w tšachośe. Móžomy wiźeś, až egoizm, gramota a wótpokazanje pśiběra. Wěrnosć se zegibjo z alternatiwnymi faktami. Hela pak njejo tam, źož se musymy wobgranicowaś, aby sebje a drugich šćitali. Hela njejo nagubka. Hela jo hynźi: Jo tam, źož wirus zmócnjujo głod, źož luźe w starcownjach a w lěgwach wuběgańcow wirusoju a drugim tšachotam njamógu wujś.

Měnim, až tšašne su te luźe, kenž žednogo respekta pśeśiwo realiśe togo swěta njepokazuju. Wóni pytaju winowatych a wobgrozuju rozglědniwych. Tšašne su wótere, kenž se gjarźe, až žednogo tšacha njamaju.

Noc a bójazń matej wjele woblicow.
Bójazń, až někomu, kenž wjelgin lubo mam, něco groznego se stanjo, abo až śěžko wochórjejo.
Bójazń, až wšykno, což som se nalodował, nadalej njewónoźujom.
Bójazń, až zwady eskalěruju, te zwady we familiji abo konflikty w towarišnosći.

Wjasele

Francojski spisowaśel Victor Hugo pisašo: „Pśichod ma wjele mjenjow: Za słabych jo zaměr, kenž nikula se njedajo dojśpiś. Za bójaznych jo njeznata tšachota. Za zmužnych jo wšak šanca.” W drugem teksće som raz cytał: „To, což za nami lažy, njejo nic pśeśiwo tomu, což we nas štycy.“ Ta sada mě gnujo. Za mnjo pokažo na pśibytnosć Boga, kótaregož we nas mamy. Wěsty źěl Boga jo we kuždem wót nas. Gaž to akceptěrujomy, móžo Bóže swětło we nas se swěśiś. Solidarnosć, empatija a zagronitosć mógu pśiběraś, teke w špatnych krizowych casach.

Ja som swětło togo swětaJan 8,12 – „Wy sćo swětło togo swětaMt 5,14 – groni Jezus, ten Kristus.

W gódownem tšojeńku pśiźo jadna póstawa a zapowěźejo: Wjaselśo se. Groni to: Och, wšo buźo, jo poł tak tšašne? – Ně, tak to měnjone njejo. Starosći a bójazni njebudu kaž wudute.

Gódowne žycenje janźela co z nami něco cyniś. Ako pastyrje na póli njedejmy wobcakaś, co raz pśiźo. Mamy se wupóraś ze swójeje skósćonosći. Dejmy se pógnuś a pytaś w nocy tu pšawu drogu. A ako su se pastyrje rozbuźili mjazy sobu, dejmy teke my groniś: „Pójźćo, pójźomy do Betlehema!” „Pójźćo, my kšuśe gromadu źaržymy!“

Njebójśo se!” – to gódowne žycenje njezaženjo noc žywjenja abo tšachoty pandemije. Co namakajomy, gaž se wupórajomy? Žedno šćitańske šćěpjenje pśez to złe a wšykne tšachoty togo swěta. Buźomy „to źiśetko namakaś, we pjeluchow pówite, a we žłobje lažece.”Lk 2,12 To móžo se zawózdaś ako njewuznamne. Ale namakajomy Boga samego, ako jo pśišeł na swět ako małe, bźezmócne źiśetko. Wótněnta jo Bog jaden wót nas, ale nic jaden, kenž se kněžy z mócu a grozbu. Njejsmy sami. To jo góźba se wjaseliś. Gódy su swěźeń lubosći a wjasela, nic swěźeń bójaznosći. Źinsa móžomy zacuwaś, až Bóža lubosć jo nam kradu bliska.

Lětosa jo wšykno hynac, se wšuźi wulicujo. Napšawdu? Rědnje źe by było, gaby mógali gódy gromaźe se swěśiś w tej Serbskej cerkwi, ako zwucony w slědnych lětźasetkach. To jo škóda, ale Bóže pósołstwo jo weto z nami. Gódy su pśetrali 30lětnu wójnu, su byli w nacijowej dobje, su w lěgwach a chórownjach. Njejo wažne, kak wuglěda gódowny bom, abo lěc pjaceń mamy, abo kak se błyšće dary. Gódy njejsu wótwisne wót wjelikego familijowego swěźenja, teke nic wót gódowneje namšy. To jo wšo wjelgin rědne, ale njejo notne. Tšojeńka wó naźeju su tam, ta gwězda jo tam. Dowěra jo tam, až snadny zachopjeńk z małym źiśetkom we žłobje nas pokazujo na wumóženje.

Wesrjejź togo komplikowanego swěta jo Bog z nami. Teke w tych špatnych casach móžom groniś: Wjaselśo se!

Prjatkowanje na serbskej gódownej namšy 2020.

Bibliske citaty pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teʃtamenta, do ßerʃkeje rėzy pcheʃtawjone, wot nowotki pilṅe pʃcheglėdane a pʃcheporėżane. Hala: Kanʃtein (1868)

Bildka: Žłobik w chóśebuskej Serbskej cerkwi (hsl)

Bójazń tyźenja

Bójazń tyźenja

Gódowne tšojeńko

Njebójśo se!” – Toś to wołanje janźela z gódownego tšojeńka jo mě lětosa wósebnje blisko:

8A pastyrje běchu we tom samem kraju na pólu pśi tych buchtach, a hobzwarnowachu nocy swóju rědownju.
9A lej, janźel togo Kněza stupi k nim, a kšasnosć togo Kněza jich hobswěśi, a wóni se wjelgin bójachu.
10A janźel źašo nim: njebójśo se, pśeto lej, ja zapowědam wam wjelike wjasele Lk 2,8–10

Carna noc jo na póli, źož pastyrje wuźaržuju ze swójeju rědownju. A wóni se bóje rubjažnikow abo źiwych zwěrjetow. Gódy se zachopiju z wjelikimi bójaznjami. A wesrjejź teje śamneje nocy pśiźo janźel z njebja dołoj a groni: „Njedejaśo se bójaś!” Ga móžomy jomu to wěriś? „Njebójśo se!” – to jo gódowne pósołstwo Biblije na pastyrjow, ale teke na nas, na wšyknych, kótarež se cuju sejźece w nocy žywjenja a se tšachaju.

Noc a bójazń matej wjele woblicow.
Bójazń, až někomu, kenž wjelgin lubo mam, něco groznego se stanjo, abo až śěžko wochórjejo.
Bójazń, až wšykno, což som se nalodował, nadalej njewónoźujom.
Bójazń, až mój poměr kamsy źo.
Bójazń, až zwady eskalěruju, te zwady we familiji abo konflikty w towarišnosći.

A pón pśiźo jadna póstawa a groni: Och, wšo buźo, jo poł tak tšašne? – Ně, tak to měnjone njejo. Starosći a bójazni njebudu kaž wudute. Gódowne žycenje janźela co z nami něco cyniś. Ako pastyrje na póli njedejmy wobcakaś, co raz pśiźo. Mamy se póraś ze swójeje skósćonosći. Dejmy se pógnuś a pytaś w nocy tu drogu. A ako su se pastyrje rozbuźili mjazy sobu, dejmy teke my groniś: „Pójźćo, pójźomy do Betlehema!” „Pójźćo, my kšuśe gromadu źaržymy!“

Njebójśo se!” – to gódowne žycenje njezaženjo noc žywjenja abo tšachoty pandemije. Co namakajomy, gaž se wupórajomy? Žedno šćitańske šćěpjenje pśez to złe a wšykne tšachoty togo swěta. Buźomy „to źiśetko namakaś, we pjeluchow pówite, a we žłobje lažece.”Lk 2,12 To móžo se zawózdaś ako njewuznamne. Ale namakajomy Boga samego, ako jo pśišeł na swět ako małe, bźezmócne źiśetko. Wótněnta jo Bog jaden wót nas, ale nic jaden, kenž se kněžy z mócu a grozbu. Njejsmy sami. To jo góźba se wjaseliś. Gódy su swěźeń lubosći a wjasela, nic swěźeń bójaznosći. Źinsa móžomy zacuwaś, až Bóža lubosć jo nam kradu bliska. Wesrjejź togo komplikowanego swěta jo Bog z nami. Tak teke w tych špatnych casach móžom groniś: Wjaselśo se!

Bóže słowo w serbskem rozgłosu RBB na gwězdku, 2020-12-24.

Bibliske citaty pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teʃtamenta, do ßerʃkeje rėzy pcheʃtawjone, wot nowotki pilṅe pʃcheglėdane a pʃcheporėżane. Hala: Kanʃtein (1868)

Bildka: wikipedija

Glědanje slědk – a doprědka

Glědanje slědk – a doprědka

„Daś serbstwo wobstawa”

Prědna wustajeńca Serbskego muzeja w Chóśebuzu jo se prezentěrowała zjawnosći w lěśe 1994. Wót togo casa jo se wuwiwał muzej ako zasadny centrum serbskego žywjenja w Dolnej Łužycy. Pódla stawneje ekspozicije su pregowali pšawidłowne zarědowanja a wósebne wustajeńce serbske zjawne žywjenje. Pó 21 lětach jo pak wobnowjenje notne było. Nejžpjerwjej su planowali jano źělne reparatury. Pótom jo se Město ako nosaŕ muzeja rozsuźiło, ceły muzeumowy dom dokradnje saněrowaś. K tomu su pśišli pśemyslenja wó kradu nowu koncepciju prezentacije. Póžedanja stajiś za pjenjeze a rucnikaŕske źěła teke wěsty cas trjebali su. Pśez to jo se zasejwótwórjenje dliło dlej nježli pśedwiźone.

27. oktobera 2020 jo to pak tak daloko było. Serbski muzej su zasej wótcynili ze gnujucym swětocnym zarědowani. Bóžko jo to było jano w małučkem ramiku a tuchylu jano na krotki cas – strowotniske napšawy dla pandemije njejsu dowólili wětšu zjawnosć. Wuslědk źěła 50 firmow a institucijow, pśedewšym regionalnych, za ceło nowe wugótowanje pó saněrowanju twarjenja a za nowu stawnu wustajeńcu dajo se wiźeś. Pśedewześe jo płaśeło něźi 1 milion €. Pjenjeze su pśišli głownje wót Města a wót Załožby za serbski lud.

Ako běšo to grono wó wótnowjenju muzeja, jo se w medijach a diskusijach wóspjetnje wugroniło žycenje, až muzej se dejał wuwijaś na Narodny muzej Dolnych Serbow w Bramborskej. Ta ideja njejo se mógała pśesajźiś. Weto se how pśedstajijo serbska kultura ako wusoka kultura a nic ako něco, což se wótměwa jano na jsach, pśeto se pokazujo teke serbsku bergaŕsku kulturu. Wšuźi jo zacuś gjardosć na serbojstwo, kótarež se njemusy schowaś ako něco mjenjej gódnego. Ak se słuša za Serbski muzej, stoj serbska rěc na prědnem měsće. Z wjelikimi pismikami stoj jano w serbskej rěcy slogan muzeja na sćěnje wjaže ned pśi źurjach, gaž stupiś nutś: „Daś Serbstwo wobstawa”. Serbska perspektiwa na stawizny stoj w srjejźišću. Wustajeńca njejo jano pósćona 1500lětneje zajźonosći, ale słužy teke skšuśenju serbskeje identity a dej byś zrazom wažny rěcny rum. Z tym se snaź njemusy wuzwignuś, až nowa wustajeńca jo konsekwentnje dwójorěcnje wugótowana. Dolnoserbska rěc stoj pśi tom pśecej na prědnem městnje. Na někotarych městnach jo samo wětše serbske nježli nimske pismo.

Nowa wustajeńca wugbajo nacasny, modernjejšy zaśišć. Wabjeca technika, ako na pśikład multimedialne blida ze słuchatkami, pśepšosyjo se zanuriś do interviewow a originalnych dokumentow. Technika pak njejo zaměr sam za se. Stara wustajeńca njejo jadnorje wótprošona. Dopołnje pśeźěłana wustajeńca wulicujo stawizniske linije, kenž du wót zachadnosći do pśibytnosći a dalej do pśichoda. Jědro muzeja, stawna wustajeńca, jo na prědnem nastwaŕku. Wuchadnišćo jo wjelika tofla z casowym slědom, což dajo pśistup do stawiznow a zarědowanje wažnych tšojenjow. Kužda serbska tema ma swój rum a swójo wugótowanje: nałogi w běgu lěta, historija ludoweje muziki, industrializacija a wustatkowanje na Serbow, serbske procowarje, a se wě serbska rěc a pismojstwo.

Cerkwinskemu žywjenjeju něga a źinsa se pśibližujo we wósebnej rumnosći wěry. Prědna rumnosć na lěwem boce na zwjerchnej etažy pśedstajijo w swětłych barwach a pyšnem dekorje dobry ramik za wustajone objekty. Wósebny objekt zaběra městno wesrjejź ruma. Normalnje jo striktnje zakazane, w muzeju originale pśimjeś. How stoje pak we srjejźi stare cerkwine ławki ze Serbskeje cerkwje Města, na kótarež móžoš se teke w měrje sednuś, listowaś w Nowem wósadniku abo cytaś w Duchownych kjarližach. Z pódpěru Spěchowańskego towaristwa Serbskego muzeja jo móžno było, te originalne ławki nakupiś a z pjenjezami žarjabnice Sprjewja–Nysa restawrěrowaś daś. Škóda, až cerkwja njejo kśěła ławki, kenž su rozpadali něźi w skłaźe, muzejoju pódariś abo póžycyś. Na sćěnach wokoło ławkow móžoš studěrowaś wažne wótrězki serbskeje religiozneje historije wót pśedkśesćijańskeje wěry a christianizacije pśez reformaciju a wuwiśe serbskego pismojstwa až do źinsajšnego. Medijowa stacija pokazujo z filmami a originalnymi zukami aktiwity serbskeje wósady Dolneje Łužyce w slědnych lětach.

Nowo wugótowany Serbski muzej w Chóśebuzu jo „swětlak za serbske žywjenje”, ako jo wuzwignuła Sabina Siegowa, zastupna direktorka Załožby za serbski lud, na wótwórjenju muzeja. Jo wažne městno za Chóśebuz, za Dolnu Łužycu, za wšyknych Serbow. Pokazujo na žywosć a atraktiwnosć serbskeje kultury a jo wusměrjony do pśichoda. Dalšne pśedewześe deje hyšći k tomu pśinosowaś: wěcejrěcny elektroniski guide pśez muzej, muzeumowa app a wobnowjenje internetnych bokow z pśidatnymi informacijami. Nejžwažnjejše pak jo, až muzej buźo zasej pśistupny šyrokej zajmowanej zjawnosći, tak malsnje ako situacija z pandemiju to dowólijo.

Pśinosk w Pomhaj Bóh 12/2020.
Bildka: Madlena Norbergowa