Herbertoju Nowakoju k 100.

Herbertoju Nowakoju k 100.

Jaden list

Luba M.,

to jo była wjelgin dostojna ceremonija pla rowa a rědne serbske zejźenje k 100. narodnemu dnju Twójogo nana Herberta Nowaka. Swětosnosć jo wažna za Nowakojc familiju było, ale teke za našo Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi jo to cesćenje jadnogo wót našych wósćow rowno tak wažne.

Som spokojom, až serbske nakładnistwo LND zaplanujo lětosa wudaśe nowych knigłow z wuběrkom tekstow Herberta Nowaka. Knigły H. Nowaka su słušali k prědnym dlejšym tekstam, kótarež som cytał w serbskej rěcy. Rownož mója serbšćina jo hyšći bejnje zmólkata, wjele, wjele som južo pśinawuknuł. Knigły „Powědamy dolnoserbski“ z 70tych lět móžom hyšći źinsa dopórucyś kuždemu, kótaryž se pilnujo nawuknuś serbsku rěc. Ale teke awtobiografija „Pócynki a njepócynki“ jo móju wědu wó situaciju Serbow a móje dolnoserbske słownistwo wobogaśiła. Som cora zasej łopjena knigłow pśeběrał kuždy bok zawupytnucy z pódšmarnjonymi słowami a rěcnymi wobrotami, kótarež njeznach abo kótarež lěbda źinsa wusłyšyjomy.

Gaž to wšykno lazujom a słyšym, woblutuju jadnu wěc: Až njejsom se jěsnjej za to serbske zajmował. Rowno ako za Nowaka njejstej zapust a kokot we srjejźišću mójogo zajma. Pśedłujko som ako ta ceła nimska zjawnosć zreducěrował serbsku kulturu na serbske drastwy a jatšowne jaja. Ako měsćanaŕ to pjerwjej njejo nic za mnjo běšo. Ten drugi part – kak rědna naša serbska rěc jo – njejsom zawupytnuł ze swójeju pśenimcowaneju familiju. Něnto wěm, kaž „atraktiwna ta zachadajuca serbšćina“ [H. N.] hyšći jo. Za mnjo płaśi, což som namakał w Nowaka prjatkowanjach: „Za mnjo su byli źurja do serbskich dušow wjele lět zawrěte.“

Myslim, až H. Nowak mějašo naźeju, až to někak dalej źo – a z teju naźeju jo mě teke rozpalił. „Wy sćo powołany, až dejśo našo źěło dalej wjasć a to pod wjele godnjejšymi wobstojnosćami wot wenka, dokulaž žedna wušyna njesmějo Wam serbske źěło zakazaś – ale weto pod hyšći ryńšymi wobstojnosćami wot nutśi, dokulaž mały zbytk našogo Serbstwa jo pśez nuzu, žałosć a tšadanje tak zdušony, až se lažko njepozwignjo“. Tak pišo H. Nowak, pitśitśku w NDRskem duktusu.

Nje, lažko to njejo. Ale wobstojnosći su se napšawdu změnili. Promštowka U. Menzelowa chóśebuskego cerkwinego wokrejsa jo mě na pódpołdnjowem kjarchobje groniła, kak wažne jo za nju, až pśiźo k rowoju fararja Nowaka. Pśijaśelny a rozměśa połny wobchad ze Serbami za cas Herberta Nowaka njejo było samorozmějucy za cerkwine wjednistwo. W lěśe jubijeja reformacije biskup a chóśebuska promštowka změjotej namšu w ZDF-telewiziju. Som pśeznanjony, až teke serbske elementy tam zapśimjejotej.

Cora smy wóswěśili rědny narodninski swěźeń ako znamje serbskeje naźeje. Górnoserby, kenž su pódla byli, mógu doma wulicowaś, až teke wu nas w Dolnej Łužycy su zarědowanja cysto w serbskej rěcy hyšći móžne.

Wóstań z Bogom. Lubje śi strowi

H.

Citaty Herberta Nowaka pó: Moje pocynki a njepocynki. Budyšyn: LND (1991), Prjatkowanja. Podstupim: Universitätsverlag (2008).
Bildka (hsl): Napismo na kamjeń na row H. Nowaka.

Zachad 2170

Zachad 2170

Rěc ako fyzikaliski eksperiment

W lěśe 2170 swět zajźo. Tomu njewěriśo? Nowy Casnik jo rozpšawił, až Prof. Nostradamus Lewaszkiewicz z póznańskeje uniwersity jo z dokradneju kompjuteroweju simulaciju wědomnostnje dopokazał, až serbstwo, naš serbski swět, źo kamsy 2170. Pólski wěšćaŕ sorabist suźijo situaciju tak: Górnoserbska rěc jo „wót wótemrěśa wobgrozona“ a dolnoserbšćina jo južo „mrějuca rěc“. To njejo nowosć, ale wón měni: wobej rěcy rowno dodychujotej a jo jima dokradnje až do 2170 wěsta smjerś pśisuźona.

Ja by gronił, z nimskim góspodarstwom źo zasej doprědka w lěśe 2170, za tym až 40 milionow luźi jo w zachadnych 150 lětach z Bliskego pódzajtša pśišło. Z wusokonimšćinu źo ale na kóńc, „kanaksprak“ jo rozšyrjony. Zwězkowy kanclaŕ Abdullah Ibrahim jo nałožył nowy program WILLKOMMEN za 18,6 milionow tolarjow, aby zasej wóžywił nimšćinu. Wuglěda špatnje.

W januarje wónego lěta wujźo slědny wirtuelny numer Serbskich Nowin, pón cysto w nejmodernjejšej denglišćinje. Slědne wusćełanje serbskego rozgłosa pśiźo w śichem casu z rědnymi žałobnymi kjarližami, se wě, pśidatnje z dengelskimi tekstami na holografiske displaye.

„Prognoze su wobśěžne, wósebnje což pśichod nastupa.“ To ma byś wugrono dańskego fyzikarja Nielsa Bohra. Rěc njejo fyzikaliski eksperiment zakładnego praktikuma, kótaryž se dajo jadnorje simulěrowaś. Ze spěšnosći elementarneju źělkowu móžom suźiś, ga gromadu prasnjotej. Lěc a gdy rěc kamsy źo, nichten njamóžo pśedpowěźeś. To njejo wědomnosć, ale skerjej orakel.

Móžomy jano něntejšnu situaciju wopisowaś. Zawěsće prognoze njezamógu wěcej ako tuchylne gódanja pówoblicyś a do pśichoda pśedlejšyś. To jo wjelgin problematiske, až wobstojnosći mógu se malsnje změniś. Chto wěrjašo w nalěśu 1989, až DDR njedožywijo swój 41. jubilej?

Co móžomy z togo wuknuś? Gaž se nic njezměnijo, pótom našej serbskej rěcy buźotej zgubjonej. Ale kak groni wjerch Pückler, „to, což njejo spušćone, njejo zgubjone“. Mamy hyšći šanse, musymy změniś wobstojnosći. Trjebamy nowe, inowatiwne pśistupy. Serbstwo musy se stawje znowa wunamakaś, pón wóstanjo teke zajmne za młode luźe. Teke něco wjelgin symplego by pomogało: Powědajśo serbski! Doma! Ze źiśimi! Howac by póznański rěcywědnik pšawo měł a swětło buźo za slědnego Serba w lěśe 2170 wušaltowane.

Wótśišćane w Rozhlaźe 66, 3 (2016).
Grafika (hsl): Feynmanowy diagram anihilacije elementarneju partikelowu.

Mjenjej jo wěcej?

Mjenjej jo wěcej?

Serbska Łyžyca

Serbska cerkwja w Luborazu stoj we srjejźišću zajma. Zasromanje jo źinsa pomjenjona Landkirche, dokulaž jo słužyła wokolnym wejsanarjam ako Bóžy dom. Z tym se južo mysli, až z tym serbskim to njama nic cyniś. Chto se hyšći wuwědobnijo, až wejsanarje su byli wše serbske? Abo ako něchten jo gronił, my mamy how jano camprowanje, ale žedne serbske nałogi znate njejsu.

Pó wuspěšnem pśenimcowanju zwěsćujo nimska towarišnosć ze snadnu wětšynu, až how njedajo nic serbskego – dla cogo se dejała dobrowólnje wuznaś k serbskemu sedleńskemu rumoju. A gaž póžedanje pśiźo z drugego boka, pón jo to njeznjasliwy śišć serbskich politikarjow.

Serbska rěc a kultura słušatej k sobje. Serbska cerkwja w Luborazu jo znankstwo, až wěra a Serby su byli w stawiznach wusko zwězane. Pśedewšym cas diktaturowu 20. stolěśa jo měł bytostny wliw na to, až Serby se zdalili wót wěry a z tym teke wót rěcy. To njejo se stało dobrowólnje. Znajomy wjele pśikładow, kak jo rěc była z namócu abo kšajźnje wugónjona. Teke politika cerkwje jo k tomu dowjadła, až naš lud jo swoju maśersku rěc zajśpiwał a zabywał, ako jo se stało w mójej swójźbje. „Gaž wóni pśedawaju jaja na marku, zamógu teke wusłyšaś nimske prjatkowanje“, jo von Lanyi gronił B. Šwjeli. von Lanyi jo był faraŕ Kloštarskeje cerkwje, kótaraž jo pśestała serbska cerkwja byś w prědnej połojcu zachadnego stolěśa.

Take wuwijanje se njedajo malsnje pśewobrośiś. Sromota jo hyšći rozšyrjona a ma wjeleserake formy. Nanejžmjenjej mamy stawnje wěcej pśinoskow wót awtorow, kótarež gjarźe swóje serbske kórjenje pópisuju. W našom jadnučkem serbskem tyźeniku wó tom ale w nimskej rěcy pišu, lěcrownož awtory dosć serbšćiny wobkněže. Cogodla artikele nimski napišu? Maju tšach serbski pisaś? Sromaju se hyšći togo? Abo bóje se, až zmólki cynje? Ja som teke skomuźił we slědnem interviewje ze serbskim rozgłosom nałožyś pšawje dual w jadnej saźe. Sromam se togo, ale weto nadalej wopytajom se serbski wugroniś. 

Wótergi dajo pla nas taku atmosferu, kótaraž žedne brachy njeakceptěrujo. Moto jo: lubjej pózdatnje perfektna nimšćina ako zmólkata serbšćina. Jo to napšawdu tak tšašne, až w tom tekśe su zmólki? Wětšyna wót nas južo njejo serbski wuknuła doma ako maminu rěc. To groni, mjenjej abo wěcej smy wšykne wuknjece a trjebamy konstruktiwnu atmosferu na dalejwuknjenje, howac to móžomy wóstajiś. Nejwótšejša diskusija pšawopisa cerkwinego boka w Nowem Casniku pśiźo wót luźi, kótarež lubjej nimski pišu. Wót iniciatiwy Serbskego sejma som jano słyšał, až jeje flyer jo połny zmólkow. Žednu wěcnu diskusiju, nic. Jaden jo mě wulicował, až se jomu njoco nadalej pśiś na serbske zarědowanje, dokulaž to nimske słowo Sorben se jomu njespódoba. Abo druga jo mě groniła, až njamóžo doma z góleśim serbski powědaś, až to njepśiźo z wutšoby. Kaki njerozym to jo?

Rozšyrjenje serbskego sedleńskego ruma bźez serbskeje rěcy njama zmysł. Bźina jo z tym nimcowaś w serbskich medijach wó pśiznaśe Luboraza k serbskemu sedleńskemu rumoju. Jo to pópšawem notne w serbskem casniku? Kótary nimski politikaŕ to zawupytnjo? Mamy dosć łopjenow, źož ta nimska diskusija słuša. Serbske medije dejali byś za wuměnjenje myslow mjazy Serbami w serbskej rěcy. Šym wěcej, śim lěpjej.

 

Tekst jo wózjawjony teke w Nowem Casniku 12/2016
bildka: By NordNordWest (Own work), CC BY-SA 3.0 de, via Wikimedia Commons