Kjarliže za nimjernosć

Kjarliže za nimjernosć

Nimski basnikaŕ Johann Franck a serbski komponist Jan Krygaŕ z gubinskich stronow

Njeměrna doba jo se zachopiła pśed 400 lětami: Rekatolizacija a pśeśiwna reformacija póstupowaštej w krajach českeje krony, ku kótarejež markgrobojstwo Łužyca tencas słušašo. How źe njejsu pśišli jezuity, ale weto su luźe wjeliki tšach měli a wó swóju wěru a derjeměśe bjatowali. Carna mrětwa, wognje, domapytanja pśez wójnu, nadrozne rubjažnistwo, chódośine procese a pogromy su se wótměnjali. W tom casu połnych bědow stej se naroźiłej w gubinskich stronach wuznamnej barokowej wuměłca, kenž ze swójimi twórbami hyšći źinsa wó nutśikownej lichośe a mócy wěry znanitej.

Młodšy wót njeju jo Johann Franck, naroźony w Gubinje 1.6.1618 ako syn nimskego adwokata. Wót lěta 1638 studěrowašo pšawnistwo w Kralowcu, źož se pśiwobrośi lyrice pód wliwom ludowego basnikarja Simona Dacha. Jogo maś pak sebje žycašo, aby w lěśe 1640 slědk pśišeł do Gubina, kenž mócnje śerpješo w tśiźasćalětnej wójnje pód šwedojskim wójskom. Franck statkowašo wót 1645 ako adwokat, 1661 bu gubinski šołta. Wót lěta 1671 zastupi swójo rodne město we łužyskem zemstwje. Johann Franck zbasni wokoło 110 duchownych kjarližow, kenž su se pśiwzeli do nimskich ewangelskich spiwarskich. Zwětšego źinsa wěcej žeden wuznam njamaju – jano dwa kjarliža stej wóstałej. Až wónej stej nadalej woblubowanej, ma pak cyniś z muzikarjom z gubinskich stronow, kótaryž jo skomponěrował głos k tekstam Francka: Jan Krygaŕ.

Jan Krygaŕ jo se naroźił 9.4.1598 w Brjazynje pla Gubina ako syn serbskego gósćeńcarja, kenž poměrnje zamóžny běšo. Tak jo mógał studěrowaś teologiju na wittenbergskej uniwersiśe. W lětach 1613–1615 se wuda na wobšyrne kubłańske drogowanje, pjerwjej do nejstaršego města Łužyce, do Žarowa, pótom dalej do šlazyńskego Wrotsławja, do morawskego Olomouca, a snaź teke do Regensburga, źož se wšuźi dalej kubłašo w muzice. W lěśe 1615 Krygaŕ pśiźe do kurwjerchojskego rezidencowego města Barlinja, źož na zachopjeńku źěłašo ako domacny wucabnik a pózdźej teke na gymnaziju „Zum Grauen Kloster“. Wót lěta 1622 až do smjerśi jo statkował 40 lět ako kantor pśi cerkwi sw. Mikławša. Jogo prědnej kompoziciji wujźeštej ku góźbje swajźbowu w lětoma 1619 a 1620. Ako jo wopóznał basnikarja Paula Gerhardta 1643, kenž pśiźe do Barlinja fararskego městna dla, jo to było zachopjeńk dłujkego kongenialnego zgromadnego źěła. Žedne sławne a hyšći źinsa woblubowane kjarliže z pjera Paula Gerhardta z melodijami wót Jana Krygarja móžomy nalicyś, na pśikład „Wie soll ich dich empfangen“, „Auf, auf, mein Herz mit Freuden”, „Schmücke dich, o liebe Seele”, „Nun danket alle Gott”, kenž ako dalšne teke w dolnoserbskem pśełožku mamy: „Kak wuwitaś śi debu” (Jan Bjedrich Tešnaŕ, 1865), „Stań, stań, mój duch, z wjaselim” (Jan Bogumił Hauptmann, 1769), „Pśigótuj se, luba duša”, „Nět Bogu dajśo źěk” (wobej Kito Šwjela, 1915). Wót Krygarja jo dogromady 17 kjarližow w dolnoserbskich duchownych spiwarskich knigłach z lěta 2007. W nimskem wudaśu ewangelskich spiwarskich za Bramborsku jo 19 spiwow, wjele z tekstami Paula Gerhardta.

Prědne spiwarske wót Krygarja su wujšli 1640. Wjeliki wuznam wšak su dostali jogo knigły „Praxis pietatis melica” (zwucowanje póbóžnosći w spiwanju), kenž wuda w lěśe 1647 z 18 tekstami Gerhardta. Wóni su nejwažnjejše europske spiwarske 17. a 18. stolěśa. 10. nakład z lěta 1661, kótaryž jo slědny z ruki Krygarja, wopśimujo 72 tekstow wót Paula Gerhardta. Wuznam knigłow Praxis pietatis laže w tom, až dokumentěruju tencasnu nowu wašnju wěcejgłosnego wósadnego kjarliža, kenž komponisty naslědujucych generacijow su załapili.

Titelowa strona 39. nakłada knigłow „Praxis pietatis melica” z lěta 1731
Titelowa strona 39. nakłada knigłow „Praxis pietatis melica” z lěta 1721

W knigłach „Geistliche Kirchenmelodien” ako dodank tśeśego nakłada spiwarskich Praxis pietatis publicěrujo Jan Krygaŕ w lěśe 1649 wósym zgłosowanych basnjow swójogo krajana Johanna Francka. Fasciněrujuce znankstwo nazgónjenja wěry w śěžkem casu jo tekst kjarliža „Jesu, meine Freude“. (dolnoserbski pśełožk „Jezu, słodka pastwa“). Johann Franck jen napisa 1653 na zakłaźe basni w stilu ryśarskeje lubosćinskeje poezije „Flora, meine Freude“ basnikarja Heinricha Alberta z Kralowca. Franck z togo cyni duchowny lubosćinski spiw, kenž se pśichyli mysli 73. psalma: Jo mójo wjasele, až se k Bogu źaržym, a mójo dowěrjenje stajam na Boga Kněza. W basni jo Jezus wiźony ako dušny nawóžeń, kenž šćita pśed wšyknymi swětnymi wogramnosćami. Smjerś, cart, pjenjeze a sćerpnjenje njamaju žednu móc. W samskem lěśe 1653 twóri Jan Krygaŕ muziku kjarliža a pśiwze jen do nowego wudaśa Praxis pietatis. Wójujucy tekst Francka komponist Krygaŕ pódšmarujo z melodiju, kótaraž jo drje pógnuła Johanna Sebastiana Bacha za jogo monumentalnu motetu „Jesu, meine Freude”. Prědnu serbsku wersiju namakajomy južo w rukopisnych „Wjelcańskich spiwarskich”, kenž njeznaty awtor zestaji pó lěśe 1675.

Źinsa móžomy se jano źiwaś, kak w tom casu znicenja barokowe pěsnjarstwo wót Johanna Francka a Paula Gerhardta a duchowna muzika wót Jana Krygarja abo teke wót Heinricha Schütza a drugich stej mógałej luźi troštowaś a jim daś dowěru na Boga. We wulicowanju „Treffen in Telgte” wopisujo Günter Grass fiktiwne zmakanje baroknych wuměłcow w lěśe 1647: Źož wšo puste běšo, jano słowa a muzika błyšćachu, groni tam Paul Gerhardt. W gósćeńcu „Móstowy dwór” kjarcmarki Libuški njejsu se mógali napóslědku dojadnaś wó roli muziki a basnistwa. Pó 370 lětach pak snaź wěmy, až jich kjarliže su mócnjejše nježli swět wójny. „Tym, ak maju Boga, dej tež wótša ploga słodki nektar byś” zni serbski pśełožk teksta Johanna Francka w kjarližu „Jezu, słodka pastwa“. To jo poetiska formulacija togo, což pósoł Pawoł jo w lisće na Romarjow sucho napisał: „My pak wěmy, až tym, kenž Boga lubuju, wšykne wěcy k lěpšemu słuže.” Slědna štucka kjarliža pomjenjujo cil wšykneje kśesćijańskeje naźeje: „Pšec, wy tšuchłe duše, Jezus, ten nejwušy kněžaŕ co nět pśiś.” Kristus, ten bójazny, źěšo skobodnje na kśicu a dajo dowěru do Boga. Kristus, ten słaby, jo mócny wumóžnik! To nam pśiwołałej nimski basnikaŕ Franck a serbski komponist Krygaŕ ze śamnego casa 17. stolěśa do pśichoda.

Zkrocona wersija ako Bóže słowo na jadnastej njeźeli pó swětej Tšojosći w serbskem rozgłosu RBB, 2018-08-12.

Prědna wersija jo wujšła ako artikel w Pomhaj Bóh 7/2018.

Bildka: „Jesu, meine Freude”, 1653.

Reklamy

Jo jim slědny raz wucbu źaržał

Jo jim slědny raz wucbu źaržał

Rěcna konsultacija z Erwinom Hanušom

„Slědna góźinka jo wótbiła.” To jo była jadna markanta sada z rěcnych konsultacijow Erwina Hanuša. Tak daloko to, chwaliśboga, hyšći njejo było. Sobotu, 28. apryla, jo wón pak w chóśebuskej Šuli za dolnoserbsku rěc a kulturu swóju slědnu oficialnu konsultaciju za póstupjonych pśewjadł.

Lěta dłujko jo prjatkował lubowarjam serbskeje rěcy wó wobrotach z luda. Stawnje su wóspjetowali wužywanje IP a P werbow, pśedzłožkow, refleksiwnych personalnych pronomenow a dalšne wósebnosći dolnoserbšćiny. Jogo sada „Tak se to pla nas zewšym njegroni!” klincy we wušyma kuždemu, kenž jo se napjekorił, něco w kursach pśinawuknuś. Jomu „sławu” ku kóńcoju wucbneje góźiny spiwajuce su se wšak wobźělniki naźejali, až Erwin buźo jim hyšći casy za dalšne rěcne pšašanja k dispoziciju stojaś.

Artikel w Nowem casniku 23.05.2018.

Zelko

Zelko

Bibliske cytanje

Naša rěc jo až do źinsa žywa wót rědnych rěcnych wobrotow z Biblije. „Swěte pismo jo kaž zelko; šym dlej šurujoš, śim wěcej wónja.” – tak jo to wugroniła fararka Johanna Melchiorowa njedawno w prjatkowanju w Nimskej cerkwi. W bibliskem krejzu „Rozmějoš, což lazujoš?” smy se wopytali zanuriś do serbskeje Biblije a wukopaś žedne pótajmnosći. Cytaś móžo kuždy sam, ale rozměśe źo jano z rozpokazowanim.

Swět wobrazow Biblije jo wjelgin bogaty. Móžomy wopisaś cełu biografiju w tych wobrazach, na pśikład tak:

Babka pokažo na pórodnej staciji to rowno wót šnorki wótwězane góle, kenž jo nage ako Hadam. Lěc buźo něga mudre ako Salomon abo pócne ako Josep – chto wě? Móžo byś, až z njogo buźo skeptikaŕ abo njewěrjecy Tomaš. Zawěsće změjo raz dobre case, gaž se cujo ako we raju. Ale móžo teke byś, až mamonu słužy, tak dłujko až jo zasej chudy ako Lacarus. W tych ryjnych lětach se slědk póžeda za tymi egyptojskimi měsowymi gjarncami.[2. knigły Mojzasa 16, 3] Ale njepśiwuknjo a wóstanjo głupy a swójeje głowy ako wósoł Bileama.[4. knigły Mojzasa 22, 21] Wěc a wěcej se wuwija k rědnemu njedarnikoju ako krydnjo jadnu Hiobowu powěsć pó drugej. Wón pak se njepowdajo. Njewótnamakajo se ze swójim kjablom a zaganja se wót Pontiusa k Pilatusoju. Priwatne wěcy teke njejsu k lěpšemu. Jogo žeńska, kótaraž stoj kaž solowy słup,[1. knigły Mojzasa 19, 26] jomu wšednje ewangelij rozkładujo, dokulaž pla njeju jo Sodom a Gomora. Weto se žycy, tak stary bywaś ako Metuzalah. A gaž raz něźi tak daloko buźo, wón se naźeja zwarnowany byś kaž w Abrahamowem klinje.

Biblija njewulicujo žedne bajki. Rozměśe njejo lažko, teke nic w jasnych pasažach. Swěte pismo ma historiski horicont wobrazow, kenž teke w modernem abo nacasnem pśełožku widobny njejo. Wóstanjo wšuźi spěrate. Jaden pśikład dajo psalm 23, kenž jo zazdaśim derje znaty:

Ten Kněz jo mój pastyŕ; mě njebuźo nic brachowaś.
Wón paso mě na zelenej łuce a wjeźo mě k fryšnej wóźe.
Wón hochłoźijo móju dušu; wón wjeźo mě na pšawej droze swójogo mjenja dla.
A lěcrownož ja chójźim we śamnem dole, ga njebójm se žedneje njegluki; pśeto ty sy stawnje pśi mnjo, twój kij a pótykac troštujotej mě.
Ty pśigótujoš mě blido spóromje mójich winikow. Ty žałbujoš móju głowu z wólejom a nalejoš mě połno.
Dobroś a zmilnosć mě pśewóźijotej cas žywjenja, a ja wóstanu we Knězowej wjažy nimjernje.

Lěc to jo k rozměśu, jo wótwisne wót našych znaśow a wobstojnosćow žywjenja. Nic jano idyliski wobraz šaparja jo nam w źinsajšnem industrielnem wobswěśe cuzy. Co ga groni žałbowański wólej, dobroś a zmilnosć? Kak móžom wóstaś we Knězowej wjažy, wót kótarejež se hynźi twarźi, až ma wjele bydlenjow? [Jan 14, 2] Źo ga cu ja wóstaś a bydliś – we dobrej abo we spańskej śpě, snaź lubjej w kuchni?

Pśistup k Bibliji njejo móžne wót samego. Wobraz, až Biblija jo ako zele, abo ako zelowa zagrodka, se mě wjelgin spódoba. Musymy nawuknuś, aby póznali bogatosć a wjelerakosć, šmek a gójecu móc. Kuždy ma swóju nejžlubšu wěrcu, abo swój nejžlubšy bibliski citat. Kśěśa su wšake. Se wě, dajo teke górke zelka, młoge samo k jěźi njejsu. Zwětšego jo to tak, gaž zele šurujoš, se pokažo aroma a wužytk. Ako se njamóžom pśedstajiś kwjerlowane kulki mimo wóni zelow, jo Biblija za mnjo stawna inspiracija a wěrca žywjenja.

Bóže słowo na sedymnastej njeźeli pó swětej Tšojosći w serbskem rozgłosu RBB, 2016-10-08.

Bibliske citaty pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teſtamenta, do ßerſkeje rėzy pſcheſtawjone, wot nowotki pilṅe pſcheglėdane a pſcheporėżane. Hala: Kanſtein (1868).

Jezusowe łdzy

Jezusowe łdzy

Israelska njeźela

Jezus płaco. Dla cogo abo dla kogo wón płaco, to stoj w ewangeliju swětego Lukasa we 19. stawje:

41Gaž Jezus se pśibližašo a na město Jerusalem póglědnu, płakašo nad nim,
42a źašo: Gaby tež ty na twójom dnju huznało, co twójomu měroju słužy. Ale něto jo wóno pśed twójima wócyma zatajone.
43Pśeto dny na tebje pśidu, až twóje winiki budu hokoło tebje wózny hobdwór twariś, tebje hoblagnuś a wót wšyknych stronow nadběgowaś,
44a budu śi gromaźe z twójimi źiśimi ze zemju rownaś, a we tebje žeden kamjeń na drugem njewóstajaś, togodla až njejsy huznało cas twójogo domapytanja.
[Lukas 19, 41–44]

Źasetej njeźeli pó swětej Tšojosći gronimy teke israelskej ako znamuška zwězanosći kśesćijanow z Israelom. Tencas Jezus płakašo wó Jerusalem. W našom casu by snaź płakał wó Washington, London, Barliń. Płakanje Jezusa jo skjaržbarske, bźezradne: Gaby teke ty źinsa huznało, co měroju słužy. Ale to jo wóno pśed twójima wócyma zatajone.

Njamóžomy wiźeś, což pomaga měroju. W tych tyźenjach smy rowno ako Jezus bźezradne a zacwiblowane. Měr w Bliskem pódzajtšu abo na cełem swěśe se zda byś jano cowanje. Prezident we Běłem domje se drějo „America first“ a grozy z „wognjom a gniwom“. Droga k měroju jo zatajona, źo jano wó móc, wliw a pjenjeze, ako w Jerusalemje za cas Jezusa. Hebrejske mě ירושלים, Jerušalajim, dajo se interpretěrowaś ako „město měra“ abo „města boga“. Jezus pak se wobskjaržyjo, až se to njewažy. Źo do tempela a groni: „Mója wjaža jo wjaža módljenja, wy pak sćo ju hucynili k rubjažnikowej jamje.“[Lukas 19, 46]

Źo bydli Bog? Gaž njejo wěcej swětnica ale rubjažnikowa jama, gaž žeden kamjeń na drugem njewóstanjo, co jo z Bogom samym? Jo njabogi, groni nihilist. Jo scasom wuśěgnuł, měni žortaŕ. Ateist pak blandri: Rědnje, bźeze tych wšych tempelow mamy skóńcnje pśižycony měr. Wóni njamógu wuznaś, až Bog móžo jano w našych wutšobach bydliś. Njewupytaju, gaž wón pśiźo na woglědach. To słowo domapytanje, kenž jo pśewzete w ewangeliumje ze stareje nimskeje rěcy, njeměni nic drugego ako woglědanje. Njejsy huznało cas twójogo domapytanja.

Boga Wóśca njejsu wuznali, ale teke Jezusa njejsu kśěli. Ten chudy drogowański prjatkowaŕ mimo mócy, kenž se njoco měś pó kazni – ten dej byś naš wumóžnik? To wjelike město Jerusalem měni, až njetrjeba žednogo Bóžego syna. Jezus jano swóju lubosć ma. Njejo cool. Njama tola žedne supermócy, ako su dešańske konfirmandy gronili? Jogo pšawa móc jo móc słowa. Jezus sam wót se groni: „Mě jo dana wšykna móc we njebju a na zemi.“[Matejus 28, 18]

Co wón pak dej cyniś – z wognjom a mjacom wšyknych k měroju nuzkaś? Jogo lubosć wšak njenuzka. Druga strona lubosći jo tužyca a śerpjenje. Z teje wjelikeje lubosći wumrějo na kśicy.

Jezus płaco dla nas, dokulaž žednogo měra njezwónoźijomy, daniž na swěśe, daniž w našych wutšobach.

Bog nam daj, až zawupytnjomy we łdzach Jezusa jogo sympatiju, sobulutosć a zmilnosć za nas, až móžomy groniś „pśez jogo rany a łdzy smy hugójte“.[Jezajas 53, 5]

Bóže słowo na źasetej njeźeli pó swětej Tšojosći w serbskem rozgłosu RBB, 2016-08–20.

Bibliske citaty pó: Biblija abo to zełe Sswėte Pißmo Starego a Nowego Teſtamenta, do ßerſkeje rėzy pſcheſtawjone, wot nowotki pilṅe pſcheglėdane a pſcheporėżane. Hala: Kanſtein (1868).

Bildka: Avraham Graicer, Licenca CC BY-SA 4.0.

Mój nejlubšy kraj

Mój nejlubšy kraj

Zwucowanje za Erwina

Mój nejlubšy kraj jo Japańska. Som tam póbył pśisamem cełe lěto. Ako dokradny fyzikaŕ som se do togo dał ceło systematiski. Na mójej uniwersiśe w Hali su zarědowowali z pjenjezami wót Mitsubishi nowu katedru japańšćiny, a som se ned zapisał na kurs japańskeje rěcy. Ze studentami japanologije som se zachopił zaběraś z cuzeju gramatiku, słowoskładom a głownje z pisanim: 漢字, ひらがな a カタカナ. Ceło zagórjety som pśišeł do Japańskeje a kśěł swóje nowe znajobnosći nałožowaś. To zewšym lažko było njejo. 外人 (cuzbniki) su wšak pśecej wiźone ako zbrašone. Cakajucy na lětanišću w Tokio som se pšašał Japanarku w japańskej rěcy, źo ga jo toaleta. Dowjadła jo mě na toaletu za zbrašonych. Som był zmuśony. Něnt pak wěm, cogodla jo to tak było. Normalny wustup wuglěda w Japańskej ako w Rusojskej a jo skerjej źěra we spódku, což se akle pó dlejšem zwucowanju góźi za normalnego Srjejźnoeuropejarja.

仙台市 (Sendai)
仙台市 (Sendai)

We swójom casu w Japańskej bóžko njejsom mógał swój rěcny niwow wjele pólěpšowaś. Zawina jo była, až som słužył ako šparinkowy partner za konwersaciju w engelskej rěcy. Wšuźi su kśěli luźe ze mnu jano engelski powědaś. Jadnučka móžnosć něco pśiwuknuś jo był seminar ze studentami našogo wótźělenja na Instituśe za materialowe slěźenja Dłujkowjacorneje uniwersity w Sendai, źož som źěłał. Studenty su pśednosowali wó wšakorakich problemach połwóźakow. Hyšći źinsa znajom japańske wurazy za „elektriske kakosći dislokacijow a jich pśepytowanje w elektronowem mikroskopje“ w japańskej rěcy. Bóžko to žeden wužytk za wšedny źeń w Japańskej njejo měło.

Serby – Serby

Serby – Serby

Wenden vs. Sorben

Pśecej zasej se nimske casnikarje a druge zajmowane nimske luźe pšašaju: „Wer sind denn eigentlich die Sorben – und wer die Wenden?“ Wótegrono z jadnorymi racionalnymi słowami jo wjelgin krotko: Serby su nejmjeńšy słowjański lud, žeden rozdźěl mjazy „Sorben“ a „Wenden1 drje njejo: „My Serby smy“.2  Pśeto wobej wuraza teke źinsa swóje wopšawnjenje matej.

Dla  cogo ale narowno, gaž teke nawokoło źo. Dłujcke wótegrono3 zwisujo ze stawiznami a ma cyniś z cuśniwosćami a ze wšakorakimi wobstojnosćami w Dolnej a Górnej Łužycy. Romarje su pomjenjowali słowjańske rody „veneti“, kenž su sedlili něźi na pódzajtšo Łobja. Z togo drje póchada „Wenden“. Sami se pomjenjujomy „Serby“ (snaź z łatyńskeje, „sorabi“), wót kótarež póchada słowo „Sorben“, kenž jo se drje mócnjejše zwigało akle w 19. stolěśe, lěcrownož su teke starše dopokaze. Stolěśa dłujko nimski wuraz „Wenden“ jo był běžny za wšykne pódwjacornosłowjańske rody. Źinsa mamy w Nimskej jano dwě słowjańskej ludowej kupce, kenž stej wusko swójźbnej. Kužda ma pak swóju rěcnu wariantu.

 Dolnej Łužycy se nadalej wužywa nimske zapśimjeśe „Wenden“, głownje mjazy staršymi luźami, a snaź wósebnje mjazy Serbami, kenž su swóju rěc zgubili a jano nimski powědaju. Ta we wětšynje kśesćijański zmyslona wejsańska ludnosć dolnołužyskich Serbow njejo kśěła pómjenowanje „Sorben“ akceptěrowaś, dokulaž stawizniske rozswětlenje jo pśichadało pśedewšym ze serbskeje Górneje Łužyce, což su tudejšne Dolnołužycanarje ako drje bliske, ale nic swójo rozměli. Wuraz „Sorben“ jo cesto zwězany z nazgónjenjami póstajenja zwenka w casu NDR. Zawěrno su byli wšake socialistiske indoktrinacije, kenž su wuchadali abo su se zdali wuchadaś z Budyšyna, wót tych cerwjenych „Sorben“. Nanuzkane wustajenja zwjercha su póroźili rozšyrjone nastajenje: „Wenden sollen wir nicht mehr sein, Sorben wollen wir nicht sein, dann sind wir eben Deutsche.“4 Toś móžomy wužywanje zapśimjeśa „Wenden“ teke rozměś na jadnom boce ako wopyt wulichowanja wót socialistiskeje diktatury a jich pśedpisanych zapśimjeśow a na drugem boce ako gjardosć na swójske kórjenje.

 Za drugich jo wšak nimske pomjenjenje „Sorben“ pśigódnjejše, dokulaž se zda ako rěcywědnje korektne bźeze pózdatnje cuzeje rěcneje slězyny. K tomu pśiźo wótgódnośece nałožowanje słowowu „wendisch“ a „Wenden“ ako gódło w zachadnosći. Toś górnołužyske Serby a teke žedne luźe w Dolnej Łužycy to lubjej wužywaju. Młodša generacija te rozdźěle pśiběrajuce njezawupytnjo a groni jano „Sorben“ abo „Sorbisch“. Wugronjenje, w Dolnej Łužycy bydle „Wenden“, w Górnej Łužycy „Sorben“, njejo wědomnostnje korektne. Weto musymy akceptěrowaś, až se to tak w ludowej rěcy nałožujo.

Oficialne politiski korektne dwójne pomjenjenje jo „Sorben/Wenden“ abo „sorbisch/wendisch“, ako to stoj w kaznjach Bramborskeje. Rada Starostow Zgromaźeństwa Serbow a iniciatiwa za Serbski Sejm se teke za to zasajźijotej, rownopšawnje „Wenden und Sorben“ wužywaś. Cerkwina kazń Ewangelskeje cerkwje Barlinja–Bramborskeje–šlazyńskeje Górneje Łužyce formulěrujo teke wuwažonje „Sorben und Wenden“.

Wětošojski nimski faraŕ Klaus Lischewsky (1935–2014) jo zwěsćił: „Wenn die einen den Sorbenbegriff auf sich beziehen wollen, ist das genauso zu akzeptieren, wie der Wille der Wenden der Niederlausitz, ihn abzulehnen – beide Gruppen sollten es in alter slawischer Verbundenheit einfach so akzeptieren.”

We wobłuku ewangelskeje cerkwje w Bramborskej su se pśecej wužywali słowa „Wendische Bibel, wendischer Gottesdienst, wendisches Gesangbuch“ atd. Take słowa su toś znamjenja dolnoserbskego kśesćijaństwa. Na tu tradiciju jo Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi z. t. gjarde a co ju wobchowaś a dalej dawaś. Mam na pśikład wusćełanja RBB ako wudaśe magacina Łužyca wót 16.07.2017 za njesensibelne, gaž se pśełožujo „Serbski cerkwiny źeń w Tšupcu“, „serbska namša“, „serbske kjarliže“ atd. ako „Sorbischer Kirchentag“, „sorbischer Gottesdienst“, „sorbische Kirchenlieder“ etc., lěcrownož nichten z organizatorow njejo zapśimjeśa tak wužywał. Stojnišćo fararja Lischewskego jo pak dobre rozpokazowanje tolerance. Njeakceptabelne jo ceste górnoserbske wupominanje pars pro toto: „sorbisch“, gaž se měni jano „górnoserbski“ (na pśikład CD „Sorbisch leicht“). Cesćejše wužywanje słowka „wendisch“ jo zawěsće w pśitomnosći móžne, gaž jano dolnołužyske Serby su měnjone.

 Pśi pśełožowanju se musy pśecej na kontekst glědaś, na pśikład: „wendische Kirchengeschichte“, „wendische Fußballmannschaft“ – „sorbische Institutionen“, „sorbisches Festival“ – „sorbisches/wendisches Gemeinwesen“, „Rat der Sorben und Wenden“, abo teke „sorbische Hochzeit“ pśeśiwo „wendische Hochzeit“ pśeśiwo „sorbische/wendische Hochzeit“, źož w serbskej rěcy pśecej „serbski“ stoj. Hurazy ako „wendisch–sorbischer“ se dej hobijaś. Problematiski jo rozeznawanje Serbow Dolneje a Górneje Łužyce. „Wenden/Sorben der Niederlausitz – Sorben der Oberlausitz“ a „niedersorbisch – obersorbisch“ respektiwnje „wendisch/niedersorbisch – obersorbisch“ abo wótergi teke na pśikład „wendisches–sorbisches Fußballspiel“ su se góźece zapśimjeśowe póriki.

  1. M. Witkojc
  2. H. Leipner: Wenden = Sorben. Rozhlad 65, 2/2015, s. 2.
  3. P. Šurman: Sorben/Wenden – eine Begriffserklärung. Serbski Chóśebuz, wudawaŕ: S. Krestin. Chóśebuz: Regia 2011, s. 135.
  4. za W. Měškanka (wósobinska komunikacija, 2017).

Serbske UFO

Serbske UFO

Powěsć z drugego swěta: „Neznámé bytosti jsou tady!“1

Na zachopjeńku mójogo studija w Praze smy gnali do science fiction filma wót Stevena Spielberga „Blízká setkání třetího druhu2 (Bliske zmakanja tśeśego schójźeńka). Źinsa se mě zda film zastarany, ale tencas smy byli fasciněrowane, skerjej dla togo, až smy jo mógali wiźeś w praskej Lucernje w originalnej rěcy (z českimi pódtitelami). Głowny element jadnanja jo komunikacija ze zwenkazemskimi. Wědomnostniki to cynje we filmje z muziku. Ze synthesizerom graju slěd pěś tonow „d–e–c–C–G“ a maju naźeju, až stwórjenja z drugego swěta to rozměju. Wóni su pak dosć inteligentne a zazdaśim rozměju kumštnu rěc solresol, we kótarejž te zuki maju wuznam H–E–L–L–O. Wšojadno, lěc to tak jo abo njejo, na kuždy pad jo widobne, až muzika pśinosujo k dorozměśeju.

Serby njejsu z drugego swěta. Nawopak. Wótergi pak jo lěbda znate, až smy domorodne. Gaž źěłowa kupka „Serbska namša“ pśiźo do někakeje wósady z naraźenim serbskeje abo dwójorěcneje namše, jo prědna reakcija, až tam pla nich, w tej łužyskej wjažce, nicht serbski njepowěda. Jo, tam w Budyšynje su Serby, ale wu nich znate njejsu. Tak někak běźe teke rozestajanja wó sedleńskem rumje Serbow. Tšachy pśed skontaktowanim su wjelike – pśizemjejo cuza kosmiska łoź, z wjele pjenjez kumštnje konstruěrowana? Trjeba něnto kuždy jaden serbski wupokaz a kužda jadnu serbsku drastwu? Take „argumenty“ njejsu spśegnawane, som to sam słyšał abo cytał. Se wě, až wobchad na drogach buźo smjerś tšašny ze serbskimi napismami na toflickach, ako jo gronił zwězkowe ministarstwo za wobchad. Žeden zmysł pilnowanje wó drugu rěc pak njama, až te zwenkazemske Serby derje nimski powědaju.

Take wugrona njamaju nic z realnym žywjenim cyniś. To jo take wugrono a cyste njeznaśe. Dolnonimski namšaŕ na Nimskem ewangelskem cerkwinem dnju jo mě wulicował, až naša serbsko–nimska namša w cerkwi sw. Tomaša jo ta nejrědnjejša na cełem swěźenju w Barlinju była. Lěcrownož nic serbskego rozměł njejo, ta ceła atmosfera a naše kjarliže su jomu direktnje do wutšoby dojšli.

Wobmyslenja su na zachopjeńku wjelike byli, ako smy kśěli cesćiś Jana B. Fabriciusa w lěśe reformaciskego jubileja z dwójorěcnu namšu w Kórjenju. Napóslědku su kórjeńske wósadniki jogo wuznam ako pśestajaŕ Nowego testamenta do serbskeje rěcy rozměli a na towarišenje pó namše swóje drogotne stare serbske spiwarske sobu pśinjasli. Žeńske su gnali domoj pó serbsku drastwu na najśpje.

W Tšupcu jo se nimski wósadny faraŕ Christoph Hanke tež nejžpjerwjej wubójał togo UFO jadnogo Serbskego cerkwinego dnja. Žedno UFO njejo było wiźone, až jo to cele hynac pśišło. Na pśemóžecem kśesćijańskem ludowem swěźenju su se zmakali tradicija a moderna, stare a młode w jadnej rěcy, kenž jo zazdaśim južo zgubjona. Tšupcański wósadnik Fred Kunze jo mě napisał w nimskej rěcy: „Serbske wědobnje jo ze Serbskim cerkwinym dnjom zasej stupiło, teke pśez wuběrny chorowy koncert. Ten jaden abo drugi jo zajm dostał wuknuś serbsku rěc. Tšupc ma wóstaś part rěcnego teritorija!“

„Ty mě wiźiš“ – to jo było moto Nimskego ewangelskego cerkwinego dnja. Ako mjeńšyna jo cesto śěžko byś wiźona wót wětšyny. Zarědowanja ako we Tšupcu su wažne, aby pśedsudki wótpórali. Muzika ako rěc duše móžo teke w realnem žywjenju k mjazsobnemu dorozměśeju pśipomagaś.

Bildka: Česká televize.

  1. Njeznate stwórjenja su how.
  2. w originale Close Encounters of the Third Kind